Редакцияга келип түшкөн кол жазмаларды рецензиялоо, башкача айтканда, эксперттик баалоо «Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналынын жогорку илимий, теориялык жана методологиялык деңгээлин камсыз кылуу максатында жүргүзүлөт. Рецензиялоо жол-жобосу жарыялоого сунушталган материалдарды кылдат тандоого, алардын илимий сапатын, ишенимдүүлүгүн жана практикалык маанисин объективдүү баалоого, ошондой эле кол жазманын журналдын тематикалык багыттарына, тариздөө талаптарына, академиялык ак ниеттүүлүк, жарыялоо этикасы жана илимий стиль нормаларына шайкештигин аныктоого багытталган.
Рецензенттер эксперттик баалоону калыс, купуя жана негиздүү жүргүзүүгө милдеттүү. Корутунду даярдоодо алар илимий критерийлерди жетекчиликке алып, автордун инсандыгына байланыштуу баа берүүдөн оолак болууга жана «Жарыялоо этикасы» бөлүмүнүн жоболорун сактоого тийиш. Кол жазмада камтылган маалыматтардын эч бири макала расмий жарыяланганга чейин рецензенттер тарабынан жеке, кесиптик же башка максаттарда пайдаланылышы мүмкүн эмес.
1. Рецензиялоо модели
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналы кош жашыруун, башкача айтканда, эки тараптуу анонимдүү рецензиялоо моделин колдонот. Бул модель эксперттик баалоонун бардык этаптарында тараптардын өз ара анонимдүүлүгүн камсыз кылат:
- рецензенттерге авторлордун фамилиялары, аты-жөнү, иштеген жери жана башка жеке маалыматтары билдирилбейт;
- авторлорго рецензенттердин фамилиялары, иштеген жери жана башка маалыматтары ачыкталбайт.
Редакция авторлордун жана рецензенттердин анонимдүүлүгүн сактоо үчүн зарыл болгон чараларды көрөт. Кол жазма эксперттик баалоого жөнөтүлгөнгө чейин тексттен жана электрондук файлдын касиеттеринен автордун инсандыгын түз же кыйыр түрдө аныктоого мүмкүндүк берүүчү маалыматтар өчүрүлөт.
2. Кол жазманы алдын ала кароо
Редакцияга келип түшкөн бардык илимий макалалар алгачкы текшерүүдөн өткөрүлөт. Бул этапта материалдын «Жарыялоо шарттары» жана «Кол жазманы форматтоо талаптары» бөлүмдөрүндө көрсөтүлгөн талаптарга шайкештиги бааланат.
Төмөнкү талаптарга жооп берген кол жазмалар гана рецензиялоого кабыл алынат:
- журналдын тематикасына жана негизги илимий багыттарына ылайык келиши;
- изилдөөнүн оригиналдуу жыйынтыктарын же актуалдуу көйгөй боюнча илимий жактан негизделген жалпылоону камтышы;
- редакция тарабынан белгиленген талаптарга ылайык таризделиши;
- зарыл болгон түзүмгө ээ болушу жана бардык милдеттүү маалыматтарды камтышы;
- тексттин оригиналдуулугу, мыйзамсыз өздөштүрүүлөрдүн, кайталап жарыялоонун жана автордук укуктун мүмкүн болгон бузулушунун бар же жок экендиги боюнча текшерүүдөн өтүшү;
- жарыялоо этикасынын жана академиялык ак ниеттүүлүктүн талаптарына жооп бериши.
Эгерде кол жазма журналдын тематикасына ылайык келбесе, тариздөө талаптары олуттуу бузулса, плагиаттын белгилерин камтыса же илимий макаланын негизги критерийлерине жооп бербесе, редакция аны тышкы рецензиялоого жөнөтпөстөн четке кагууга укуктуу.
3. Алгачкы редакциялык экспертиза
Кол жазмага алдын ала илимий баа берүүнү башкы редактор, башкы редактордун орун басары же редакциялык кеңештин ыйгарым укуктуу мүчөсү жүргүзөт. Алгачкы экспертизанын жүрүшүндө макаланын журналдын тематикасына шайкештиги аныкталып, анын илимий багыты, актуалдуулугу, түзүмү жана негизги редакциялык талаптардын сакталышы бааланат.
Эгерде башкы редактор берилген макаланын автору же авторлошу болсо, авторлор менен туугандык, кесиптик, финансылык же чечимдин объективдүүлүгүнө таасир этиши мүмкүн болгон башка мамилелерде турса, ал бул кол жазманы кароого катышпайт. Мындай учурда алгачкы экспертизаны кызыкчылыктардын кагылышуусу жок башкы редактордун орун басары же редакциялык кеңештин башка мүчөсү жүргүзөт.
Алгачкы текшерүүнүн жыйынтыгы оң болгон учурда кол жазма техникалык редакторго өткөрүлүп берилет. Техникалык редактор макалага каттоо кодун ыйгарат, анын келип түшкөн күнүн белгилейт, электрондук файлды текшерет жана авторлор, алардын мекемелери, байланыш маалыматтары, каржылоо булактары жөнүндө маалыматтарды, ошондой эле авторду аныктоого мүмкүндүк берүүчү башка элементтерди өчүрөт.
4. Макаланы рецензиялоого жөнөтүү
Кол жазма анонимдештирилгенден кийин төмөнкүлөргө жөнөтүлөт:
- тиешелүү илимий багыт үчүн жооптуу редакциялык кеңештин мүчөсүнө;
- берилген изилдөө тиешелүү болгон илимий тармакта адистешкен эки көз карандысыз тышкы экспертке.
Тышкы рецензиялоого негизинен илимдин докторлору, профессорлор, алдыңкы изилдөөчүлөр жана кол жазманын тематикасы боюнча илимий эмгектери жана таанылган кесиптик компетенттүүлүгү бар башка квалификациялуу адистер тартылат.
Редакциянын атынан потенциалдуу рецензентке эксперттик баалоо жүргүзүү сунушу менен расмий кат жөнөтүлөт. Катка авторлор тууралуу маалыматтар алынган макаланын тексти жана рецензиянын типтүү формасы тиркелет.
Тышкы рецензент автордон жана берилген изилдөөдөн көз карандысыз болууга тийиш. Рецензент төмөнкү учурларда макаланы баалоого катыша албайт:
- автор менен бир мекемеде же түзүмдүк бөлүмдө иштесе;
- автордун илимий жетекчиси, консультанты, кол алдындагы кызматкери же жакын авторлошу болсо;
- изилдөөнү же кол жазманы даярдоого катышса;
- макаланын кабыл алынышына же четке кагылышына жеке, кесиптик, финансылык же башка кызыкчылыгы болсо;
- кол жазмадагы жарыялана элек маалыматтарды, идеяларды же жыйынтыктарды өз кызыкчылыгы үчүн пайдаланса.
Эгерде чакырылган эксперт кызыкчылыктардын кагылышуусун аныктаса, изилдөөгө баа берүү үчүн жетиштүү компетенттүүлүккө ээ болбосо же белгиленген мөөнөттө рецензия даярдай албаса, бул тууралуу редакцияга билдирип, рецензиялоодон баш тартууга тийиш.
5. Эксперттик баалоонун критерийлери
Рецензиялоо процессинде эксперттер макаланын илимий мазмунун, методологиялык сапатын, жыйынтыктарынын ишенимдүүлүгүн жана корутундуларынын негиздүүлүгүн баалашат. Рецензияда төмөнкү маселелер каралышы керек:
- макаланын мазмуну анын аталышында көрсөтүлгөн темага дал келеби;
- кол жазма журналдын тематикасына жана илимий багытына жооп береби;
- каралып жаткан көйгөй актуалдуубу жана илимий мааниге ээби;
- макалада илимий жаңылыктын элементтери барбы;
- изилдөөнүн максаты жана милдеттери жетиштүү деңгээлде так баяндалганбы;
- тандалган методология коюлган максатка ылайык келеби;
- материалдар, методдор, тандалма, изилдөөнүн шарттары жана этаптары толук сүрөттөлгөнбү;
- алынган жыйынтыктар ишенимдүүбү, логикалык ырааттуулукта баяндалганбы жана талаптагыдай чечмеленгенби;
- корутундулар берилген жыйынтыктар менен ырасталабы;
- изилдөөнүн теориялык жана практикалык мааниси негизделгенби;
- автор илимий булактарды, статистикалык маалыматтарды, таблицаларды, сүрөттөрдү жана башка материалдарды туура колдонгонбу;
- адабияттардын тизмеси изилдөөнүн тематикасына шайкеш келеби жана актуалдуу жарыяларды камтыйбы;
- академиялык ак ниеттүүлүк жана жарыялоо этикасы талаптары сакталганбы;
- макала адистер жана журналдын кеңири окурмандар чөйрөсү үчүн кызыгуу жаратабы.
Рецензент аныкталган кемчиликтерди гана көрсөтпөстөн, мүмкүн болушунча кол жазманын мазмунун, түзүмүн, методологиясын, аргументтөөсүн жана таризделишин жакшыртуу боюнча конкреттүү сунуштарды берүүгө тийиш. Эскертүүлөр сылык, так жана кесипкөйлүк менен баяндалышы керек.
6. Рецензент кабыл ала турган чечимдер
Эксперттик баалоонун жыйынтыгы боюнча рецензент рецензиянын типтүү формасын толтурат жана төмөнкү чечимдердин бирин тандайт:
- макаланы өзгөртүүсүз жарыялоого сунуштоо;
- макаланы анча чоң эмес оңдоолордон кийин жарыялоого сунуштоо;
- макаланы олуттуу оңдоолордон кийин жарыялоого сунуштоо;
- макаланы жарыялоого сунуштабоо.
Анча чоң эмес оңдоолор айрым формулировкаларды тактоону, тексттин түзүмүн оңдоону, библиографиялык маалыматтарды толуктоону, техникалык каталарды жоюуну же изилдөөнүн негизги методологиясына жана жыйынтыктарына таасир этпеген башка өзгөртүүлөрдү киргизүүнү камтышы мүмкүн.
Олуттуу оңдоолор методологиялык сүрөттөмөнү кайра карап чыгууну, тандалманы жана методдорду кошумча негиздөөнү, жыйынтыктарды талдоону тереңдетүүнү, талкуу бөлүмүн кеңейтүүнү, илимий жаңылыкты тактоону, корутундуларды кайра иштеп чыгууну же башка олуттуу кемчиликтерди жоюуну камтышы мүмкүн.
Эгерде рецензент макаланы четке кагууну же оңдоого жөнөтүүнү сунуштаса, ал өз чечими боюнча жазуу жүзүндөгү негиздүү түшүндүрмө берүүгө милдеттүү. Эскертүүлөр макаланын илимий мазмунуна, методологиясына, жыйынтыктарынын ишенимдүүлүгүнө, баяндоо сапатына же журналдын талаптарынын сакталышына байланыштуу болушу керек.
Рецензияларга рецензенттер өз колу менен же электрондук кол тамга аркылуу кол коюшат. Кол коюлган документтер рецензияланган макала жарыяланган журналдын саны чыккан күндөн же кол жазма боюнча акыркы чечим кабыл алынган күндөн тартып үч жыл бою редакцияда сакталат.
7. Оңдоо жана кайталап рецензиялоо
Рецензиялар алынгандан кийин редакция авторго редакциялык кеңештин чечимин жөнөтөт. Эгерде кол жазма оңдоолорду талап кылса, авторго эксперттердин жеке маалыматтары көрсөтүлбөгөн рецензиялардын тексттери же эскертүүлөрдүн тизмеси берилет.
Оңдолгон нусканы даярдоодо автор төмөнкүлөрдү аткарууга тийиш:
- рецензенттердин бардык негиздүү эскертүүлөрүн эске алуу;
- киргизилген өзгөртүүлөрдү белгилөө же өзүнчө тизмектөө;
- ар бир комментарийге жазуу жүзүндө жооп берүү;
- айрым сунуштар эске алынбаган учурда анын себептерин негиздүү түшүндүрүү;
- оңдолгон кол жазманы редакция белгилеген мөөнөттө жөнөтүү.
Оңдолгон нуска алынгандан кийин макала ошол эле рецензенттерге же башка көз карандысыз эксперттерге кайра жөнөтүлүшү мүмкүн. Кайталап баалоонун жүрүшүндө рецензенттер автор аныкталган кемчиликтерди канчалык толук жана туура жойгонун текшеришет.
Эгерде киргизилген өзгөртүүлөр толук болбосо же изилдөөнүн мазмунуна байланыштуу жаңы суроолорду жаратса, рецензенттер кошумча тактоолорду талап кылууга же макаланы кайрадан оңдоону сунуштоого укуктуу.
Макаланын оңдоого жөнөтүлүшү анын автоматтык түрдө жарыялоого кабыл алынганын билдирбейт. Эгерде автор олуттуу эскертүүлөрдү жойбосо, негиздүү жооп бербесе же рецензенттер канааттандырарлык эмес деп эсептеген өзгөртүүлөрдү киргизсе, макала четке кагылышы мүмкүн.
8. Рецензенттердин пикирлеринин айырмаланышы
Эгерде эки тышкы рецензенттин корутундулары олуттуу түрдө айырмаланса, мисалы, бир эксперт макаланы жарыялоону сунуштап, экинчиси аны четке кагууну сунуштаса, редакция эки тараптын тең жүйөлөрүн талдайт.
Зарыл болгон учурда кол жазма үчүнчү көз карандысыз адиске жөнөтүлөт. Кошумча рецензенттин корутундусу акыркы чечимди кабыл алууда редакциялык кеңеш тарабынан эске алынат, бирок алынган бардык пикирлерди комплекстүү талдоонун ордун баспайт.
Эгерде рецензенттердин корутундулары жетиштүү негизделбесе же рецензиянын мазмунуна туура келбесе, редакция алардан кошумча түшүндүрмөлөрдү талап кылууга укуктуу.
9. Жарыялоо жөнүндө акыркы чечим
Рецензиялоо аяктагандан кийин башкы редактор эксперттердин корутундуларын, автордун жоопторун жана кол жазманын оңдолгон нускасын карап чыгат. Акыркы чечим төмөнкү жагдайларды эске алуу менен кабыл алынат:
- бардык рецензенттердин сунуштары;
- айтылган эскертүүлөрдүн негиздүүлүгү;
- автор тарабынан киргизилген оңдоолордун толуктугу;
- изилдөөнүн илимий жаңылыгы жана практикалык мааниси;
- макаланын журналдын тематикасына жана талаптарына шайкештиги;
- жарыялоо этикасынын жана академиялык ак ниеттүүлүктүн принциптеринин сакталышы.
Оң рецензиянын болушу өзүнөн-өзү макаланы жарыялоого сөзсүз негиз болуп эсептелбейт. Эксперттик баалоодон кийин олуттуу илимий, этикалык, укуктук же редакциялык көйгөйлөр аныкталса, редакция кол жазманы четке кагуу укугун сактайт.
Башкы редактор өзү, анын үй-бүлө мүчөлөрү, жакын кесиптештери же чечимдин объективдүүлүгүнө таасир этиши мүмкүн болгон кесиптик, финансылык же башка мамилелерде турган адамдар автор болгон кол жазмаларды кароого жана алар боюнча чечим кабыл алууга катышпайт.
Башкы редактор ошондой эле өзү жеке же мүлктүк кызыкчылыкка ээ болгон өнүмдөргө, кызматтарга, уюмдарга же долбоорлорго байланыштуу материалдарды кароодон четтетилет.
Мындай макалалар башкы редактордун жана анын изилдөө тобунун мүчөлөрүнүн катышуусуз көз карандысыз редакциялык баалоодон жана тышкы рецензиялоодон өткөрүлөт. Алар боюнча акыркы чечимди кызыкчылыктардын кагылышуусу жок башкы редактордун орун басары же редакциялык кеңештин башка ыйгарым укуктуу мүчөсү кабыл алат.
10. Авторлорго билдирүү жөнөтүү
Редакция кабыл алынган чечим жөнүндө авторго электрондук почта аркылуу билдирет. Чечим төмөнкү варианттардын бирин камтышы мүмкүн:
- макаланы жарыялоого кабыл алуу;
- анча чоң эмес оңдоолорду киргизүү зарылдыгы;
- олуттуу оңдоолорду киргизүү жана кайталап рецензиялоо зарылдыгы;
- кол жазманы четке кагуу.
Макала четке кагылган учурда авторго негизделген корутунду же кабыл алынган чечимдин негизги себептери жөнөтүлөт. Редакция четке кагылган кол жазма боюнча узакка созулган кат алышууга милдеттүү эмес. Ошол эле учурда журналдын эрежелеринде каралган болсо, автор апелляция берүү жол-жобосун пайдаланууга укуктуу.
11. Рецензиялоонун мөөнөттөрү
Эксперттик баалоону жүргүзүүнүн стандарттык мөөнөтү авторлор тууралуу маалыматтар алынган кол жазма рецензенттерге жөнөтүлгөн учурдан тартып эки жумадан төрт жумага чейин созулат.
Рецензиялоонун мөөнөтү изилдөөнүн тематикасына, берилген материалдын татаалдыгына, тар адистешкен адистерди тартуу зарылдыгына, кошумча же кайталап рецензиялоонун жүргүзүлүшүнө, ошондой эле талап кылынган оңдоолордун көлөмүнө жараша узартылышы мүмкүн.
Кол жазма редакцияга келип түшкөн күндөн тартып биринчи редакциялык чечим кабыл алынганга чейинки орточо мөөнөт төрт жумадан сегиз жумага чейин түзөт. Биринчи чечим макаланы кабыл алууну, оңдоого жөнөтүүнү же кол жазманы четке кагууну камтышы мүмкүн.
Көрсөтүлгөн мөөнөттөр болжолдуу болуп саналат. Редакция материалдарды өз убагында кароо үчүн тиешелүү чараларды көрөт, бирок макаланы объективдүү баалоо үчүн кошумча экспертиза талап кылынган учурда рецензиялоо белгиленген мөөнөттө сөзсүз аяктай тургандыгына кепилдик бере албайт.