«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» илимий журналынын редакциялык коллегиясы өз ишмердүүлүгүндө илимий жарыялоолордун жалпы таанылган эл аралык этикалык нормаларын жана принциптерин жетекчиликке алат. Бул нормалар академиялык ак ниеттүүлүктү сактоону, редакциялык процесстин купуялуулугун камсыз кылууну, жарыялануучу материалдардын сапатын көзөмөлдөөнү, жарыялоо этикасынын бузулушуна жол бербөөнү, ошондой эле мүмкүн болгон кызыкчылыктардын кагылышууларын аныктоону жана талаптагыдай жөнгө салууну карайт.
Редакциялык ишинде журнал Илимий жарыялардын этикасы боюнча комитеттин – Committeee on Publication Ethics (COPE) – сунуштарын, ошондой эле Elsevier басмаканасы тарабынан иштелип чыккан Publishing Ethics Resource Kit колдонмосунун жоболорун жетекчиликке алат.
Журналдын редакциялык коллегиясы жарыялоо этикасынын төмөнкү принциптерин карманат:
- илимий басылманын негизги принциптерин, анын ичинде илимийлүүлүктү, объективдүүлүктү, кесипкөйлүктү жана эң маанилүү, инновациялык изилдөөлөрдү маалыматтык жактан колдоону сактоо;
- журналды даярдоого жана чыгарууга байланышкан чыгармачылык, редакциялык жана басма процессинин бардык катышуучуларына тең укуктуу, урмат-сыйлуу жана ак ниет мамиле кылуу;
- кош жашыруун рецензиялоо жол-жобосун колдонуу жана кол жазмаларды эксперттик баалоого көз карандысыз, объективдүү жана компетенттүү адистерди тартуу;
- авторлор менен сунушталган материалдардын түзүмү, таризделиши жана мазмуну боюнча эл аралык илимий маалымат базаларынын талаптарына шайкештигин камсыз кылууга багытталган системалуу консультациялык иштерди жүргүзүү.
ЖАРЫЯЛОО ЖӨНҮНДӨ ЧЕЧИМ КАБЫЛ АЛУУ
Редакцияга сунушталган макалаларды жарыялоо жөнүндө чечимди журналдын редактору кабыл алат. Кол жазманы кароодо ал басылманын редакциялык саясатын, материалдын илимий жана академиялык баалуулугун, ошондой эле рецензенттердин корутундуларын жана сунуштарын жетекчиликке алат. Чечим кабыл алууда редактор жалаа жабууга, автордук укуктарды бузууга жана плагиатка жол берилбестиги боюнча мыйзам талаптарын жана этикалык нормаларды эске алууга милдеттүү.
Редактор сунушталган кол жазмада камтылган жарыялана элек маалыматтарды, фактыларды, идеяларды же жыйынтыктарды автордун алдын ала жазуу жүзүндөгү уруксатысыз өзүнүн изилдөөлөрүндө пайдаланууга укуксуз. Редакторлор ошондой эле сунушталган кол жазмалардагы мүмкүн болгон этикалык бузууларга байланыштуу даттанууларды жана кайрылууларды талаптагыдай кароого милдеттүү.
Кол жазманын интеллектуалдык жана илимий мазмуну авторлордун расасына, жынысына, сексуалдык багытына, диний ишенимдерине, этностук же социалдык тегине, жарандыгына жана саясий көз караштарына карабастан бааланат.
КУПУЯЛУУЛУК
Редактор жана редакциялык коллегиянын мүчөлөрү кароого келип түшкөн кол жазмалар жөнүндө маалыматтын, анын ичинде авторлор, тема, мазмун жана изилдөөнүн жыйынтыктары тууралуу маалыматтардын купуялуулугун сактоого милдеттүү.
Рецензиялоого жөнөтүлгөн ар бир кол жазма купуя документ катары каралышы керек. Редактор жана редакциялык коллегия негиздүү зарылчылык болбосо, келип түшкөн материалдар жөнүндө маалыматты авторлордон, рецензенттерден, илимий консультанттардан, редакциянын кызматкерлеринен жана макаланы кароого жана жарыялоого даярдоого түздөн-түз катышкан басып чыгаруучудан башка адамдарга ачыктоого укуксуз.
КЫЗЫКЧЫЛЫКТАРДЫН КАГЫЛЫШУУСУН ЖӨНГӨ САЛУУ
Сунушталган кол жазмада камтылган жарыялана элек материалдар, маалыматтар жана жыйынтыктар авторлордун жазуу жүзүндөгү макулдугусуз редактор, рецензенттер, илимий консультанттар же башка адамдар тарабынан өз изилдөөлөрүндө колдонулушу мүмкүн эмес.
Редакторлор, рецензенттер жана илимий консультанттар авторлор, уюмдар, компаниялар же сунушталган ишке байланыштуу башка тараптар менен атаандаштык, биргелешкен, кесиптик, финансылык, жеке же башка мамилелерден келип чыккан кызыкчылыктардын кагылышуусу болгон учурда кол жазманы кароодон баш тартууга милдеттүү.
Редакциялык коллегия чыр-чатактуу кырдаалдар пайда болгондо, ошондой эле сунушталган кол жазмаларга же буга чейин жарыяланган материалдарга байланыштуу дооматтар жана кайрылуулар келип түшкөндө зарыл жана негиздүү чараларды көрүүгө милдеттенет.
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналынын редакциясы окурмандардан, рецензенттерден, авторлордон жана башка кызыкдар адамдардан келип түшкөн изилдөөлөрдү жүргүзүүдөгү же илимий жарыяларды даярдоодогу мүмкүн болгон бузуулар жөнүндө даттанууларды жана билдирүүлөрдү карайт. Басып чыгаруучу чыр-чатактуу кырдаалдарды кароонун жыйынтыктары жана аларды жөнгө салуу үчүн көрүлгөн чаралар жөнүндө окурмандарга маалымат берүү укугун да өзүндө сактайт.
ЭТИКА
Изилдөөлөрдө жаныбарларды пайдаланууга коюлган этикалык талаптар
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналы тирүү жаныбарларды пайдалануу менен жүргүзүлгөн эксперименттердин жыйынтыктарын баяндоону жөнгө салган ARRIVE сунуштарын колдойт. Авторлор жана рецензенттер тиешелүү кол жазмаларды даярдоодо жана баалоодо ARRIVE жоболорун текшерүү тизмеси катары колдонууга тийиш.
Редакторлор авторлордон толтурулган ARRIVE текшерүү тизмесин талап кылууга, ошондой эле сунушталган изилдөө белгиленген талаптарга жооп бербесе, этика же жаныбарлардын жыргалчылыгы жагынан негиздүү шек жаратса же колдонулган эксперименттик жол-жоболор иштин илимий баалуулугу жана жыйынтыктары менен акталбаса, кол жазманы четке кагууга укуктуу.
Кошумча түшүндүрмөлөрдү алуу үчүн авторлорго илимий жол-жоболордо колдонулган жаныбарларды багуу жана кароо эрежелеринин кодексине, Лабораториялык жаныбарлар боюнча Америка ассоциациясынын жана Жаныбарларды изилдөө боюнча Европа ассоциациясынын сунуштарына кайрылуу сунушталат.
Өсүмдүктөрдү пайдалануу менен жүргүзүлгөн изилдөөлөр
Өсүмдүктөр боюнча эксперименттик изилдөөлөр, анын ичинде маданий жана жапайы өсүүчү түрлөрдү изилдөө, ошондой эле өсүмдүк материалдарын чогултуу колдонуудагы институционалдык, улуттук жана эл аралык талаптарга жана жетекчилик принциптерге ылайык жүргүзүлүүгө тийиш.
Авторлорго Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенциянын жана Жоголуп кетүү коркунучунда турган жапайы фауна менен флоранын түрлөрүн эл аралык соодалоо жөнүндө конвенциянын жоболорун сактоо сунушталат.
Адамдардын катышуусу менен жүргүзүлгөн изилдөөлөр
Адамдардын катышуусу менен жүргүзүлгөн изилдөөлөр иш аткарылган мекеменин же мекемелердин тиешелүү этикалык комитети тарабынан алдын ала жактырылууга тийиш.
Сурамжылоолордун, маектердин же респонденттердин катышуусу менен жүргүзүлгөн башка изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын камтыган кол жазмаларда катышуу ыктыярдуу болгондугу, катышуучулардан жазуу жүзүндөгү маалыматтандырылган макулдук, анын ичинде жыйынтыктарды жарыялоого макулдук алынгандыгы, ошондой эле респонденттердин купуялуулугу жана анонимдүүлүгү талаптагыдай камсыздалгандыгы жөнүндө ырастоо камтылышы керек. Авторлор ошондой эле изилдөөнүн катышуучуларына карата басмырлоонун, мажбурлоонун, кысым көрсөтүүнүн же мыйзамсыз таасир этүүнүн башка түрлөрүнүн болбогондугун ырастоого тийиш.
Жүргүзүлгөн изилдөөнүн этикалык негиздүүлүгү кол жазмада так баяндалып, мүмкүн болушунча колдонулуучу эл аралык кесиптик стандарттарга жана кодекстерге шилтемелер менен ырасталышы керек. Мындай документтерге 1997-жылдагы Америка социологиялык ассоциациясынын Этика кодекси, 2025-жылдагы ICC/ESOMAR рыноктук, коомдук жана социалдык изилдөөлөрдүн жана маалыматтарды талдоонун эл аралык кодекси, ошондой эле 2021-жылдагы Европа комиссиясынын этика жана маалыматтарды коргоо боюнча колдонмосу кирет.
Адамдардын катышуусу менен жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыктарын сунуштоодо авторлор иш колдонулуучу этикалык нормаларга жана көрсөтүлгөн кесиптик стандарттарга ылайык аткарылгандыгын белгилөөгө тийиш.
Изилдөө башталганга чейин жергиликтүү институционалдык байкоочу кеңештин – Institutional Review Board (IRB) – же башка компетенттүү этикалык комитеттин макулдугун алуу зарыл. Мындай макулдук изилдөөнүн улуттук жана эл аралык сунуштарга шайкештигин ырастоого тийиш.
Изилдөөнүн бардык катышуучуларына изилдөөнүн максаттары, алынган маалыматтарды пайдалануу жолдору, анонимдүүлүк кепилдиктеринин бар же жок экендиги, ошондой эле катышууга байланыштуу мүмкүн болгон тобокелдиктер жөнүндө алдын ала жана толук маалымат берилиши керек.
Тиешелүү комитеттин этикалык макулдугу изилдөө башталганга чейин алынууга тийиш. Эгерде изилдөөнүн конкреттүү түрү үчүн мындай макулдук талап кылынбаса, авторлор этикалык комитеттин расмий корутундусун берүүгө же этикалык уруксат алуунун зарылдыгы жок экендигин ырастаган улуттук же жергиликтүү мыйзамдардын жоболоруна шилтеме жасоого тийиш.
РЕДАКЦИЯЛЫК КОЛЛЕГИЯНЫН МИЛДЕТТЕРИ
Редакциялык коллегия төмөнкүлөргө милдеттүү:
-
авторго, анын илимий позициясына жана изилдөө багытына урмат-сыйлуу жана корректтүү мамиле кылуу, редакциялык купуялуулукту сактоо жана кол жазмаларды иштеп чыгууда ак ниетсиз мамилеге жол бербөө;
- автор менен макулдашпастан автордук текстке өз алдынча өзгөртүүлөрдү киргизбөө жана редакциялык оңдоолор киргизилгенден кийин макаланын акыркы вариантын автор менен милдеттүү түрдө макулдашуу;
- илимий баалуулукка ээ эмес, журналдын тематикасына же редакциялык саясатына жооп бербеген, плагиатты камтыган же мурда башка басылмаларда жарыяланган материалдарды жарыялоого жол бербөө;
- көз карандысыз, объективдүү жана компетенттүү эксперттерди тартууну камсыз кылуу, ошондой эле кош жашыруун рецензиялоо жол-жобосун колдонуу.
РЕЦЕНЗЕНТТЕРДИН МИЛДЕТТЕРИ
Рецензенттер төмөнкүлөргө милдеттүү:
- эксперттик баалоого келип түшкөн бардык кол жазмаларды объективдүү жана калыс кароо;
- редакция белгилеген рецензия даярдоо мөөнөттөрүн сактоо;
- кол жазманы купуя документ катары кароо жана редакциянын уруксатысыз аны таанышуу же талкуулоо үчүн башка адамдарга бербөө; даярдалган рецензиялар да купуя мүнөздө болууга тийиш;
- жарыялана элек кол жазмада камтылган маалыматтарды, идеяларды жана жыйынтыктарды жеке, кесиптик же илимий максаттарда пайдаланбоо;
- берилген изилдөө жыйынтыктарына объективдүү, негиздүү, корректтүү жана кесиптик баа берүү.
Эгерде рецензент кызыкчылыктардын кагылышуусун, анын ичинде автордун инсандыгы аныкталгандан кийин байкаса, ал бул тууралуу редакциялык коллегияга дароо билдирүүгө милдеттүү.
Эгерде макаланын тематикасы же методологиясы рецензенттин компетенциясына кирбесе, ал бул тууралуу редакцияга өз убагында билдирип, эксперттик баалоодон баш тартууга тийиш.
Рецензенттер ошондой эле илимий ак ниетсиздиктин белгилери, жарыялоо этикасынын бузулушу же ушул сунуштарда баяндалган этикалык принциптерге башка шайкеш келбестиктер аныкталган учурда редакциялык коллегияга билдирүүгө милдеттүү.
МАКАЛА АВТОРЛОРУНУН МИЛДЕТТЕРИ
Авторлор төмөнкүлөргө милдеттүү:
- сунушталган изилдөө жыйынтыктарынын илимий жаңылыгын, ишенимдүүлүгүн, негиздүүлүгүн жана оригиналдуулугун камсыз кылуу;
- башка авторлордун эмгектеринен алынган материалдарды жана идеяларды баштапкы булактарын так көрсөтүү менен талаптагыдай тариздөө;
- ашыкча өздөштүрүүлөргө, плагиаттын ар кандай түрлөрүнө жана өздөрүнүн мурда жарыяланган эмгектеринин олуттуу бөлүктөрүн талаптагыдай шилтеме бербестен кайра пайдаланууга, башкача айтканда, автоплагиатка жол бербөө;
- сунушталган макала оригиналдуу жана эксклюзивдүү материал экендигине, мурда жарыяланбагандыгына жана ошол эле учурда башка басылмада каралып жатпагандыгына кепилдик берүү.
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналында жарыялоо үчүн материалдарды жөнөтүү менен авторлор макала жарыялоого кабыл алынгандан кийин анын тексти электрондук илимий маалымат базаларына жайгаштырылышы мүмкүн экендигине макул экендигин ырасташат. Мында авторлук милдеттүү түрдө көрсөтүлүп, автордук укуктар толук көлөмдө сакталат.
Макаланын текстинде бардык тышкы маалымат булактары көрсөтүлүшү керек. Тиешелүү маалыматтар библиографиялык шилтемелер жана колдонулган адабияттардын тизмеси түрүндө, анын ичинде изилдөөнү даярдоодо пайдаланылган авторлордун мурда жарыяланган эмгектери боюнча да берилүүгө тийиш.
Алынган бардык идеялар, маалыматтар, формулировкалар жана материалдар цитата же библиографиялык шилтеме түрүндө талаптагыдай таризделүүгө тийиш.
Эгерде автор жарыялангандан кийин өз ишинде олуттуу ката же так эместикти байкаса, ал бул тууралуу журналдын редакторуна дароо билдирип, зарыл болгон оңдоолорду тез арада киргизүү үчүн редакция менен кызматташууга милдеттүү.
Эгерде редактор үчүнчү тараптан жарыяланган материалда олуттуу каталар бар экендиги жөнүндө ишенимдүү маалымат алса, автор аныкталган кемчиликтерди мүмкүн болушунча кыска мөөнөттө оңдоого же макаланы кайра чакыртып алууга милдеттүү.
АВТОРЛУК ЖӨНҮНДӨ БИЛДИРҮҮ
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналынын редакциялык коллегиясы кол жазмада көрсөтүлгөн бардык авторлор анын мазмуну менен таанышкан, макаланын акыркы тексти менен макул болгон, аны жарыялоого ачык макулдугун берген жана материалды тапшырууга чейин изилдөө жүргүзүлгөн мекеменин же уюмдун ыйгарым укуктуу адамдарынан зарыл уруксаттарды алган деп эсептейт.
Өтүнмөдө аты көрсөтүлгөн ар бир автор төмөнкүлөрдү ырастайт:
- изилдөөнүн концепциясын же түзүмүн иштеп чыгууга, маалыматтарды чогултууга, талдоого же чечмелөөгө олуттуу салым кошкон;
- кол жазманын текстин даярдоого катышкан же аны маанилүү интеллектуалдык мазмунду эске алуу менен сынчыл кайра карап чыккан;
- жарыялоого сунушталган макаланын акыркы вариантын жактырган;
- иштин бардык аспектилери үчүн жоопкерчилик тартууга макул жана изилдөөнүн айрым бөлүктөрүнүн тактыгына, ишенимдүүлүгүнө же бүтүндүгүнө байланыштуу бардык маселелер талаптагыдай изилденип, чечиле тургандыгына кепилдик берет.
Журналдын редакциялык коллегиясы изилдөө жүргүзүлгөн жерлерде иштеген изилдөөчүлөр жана адистер менен кызматташууну колдойт жана алар авторлуктун бардык белгиленген критерийлерине жооп берген шартта авторлоштордун катарына кошууну сунуштайт.
Изилдөөгө катышкан, бирок авторлуктун бардык критерийлерине жооп бербеген адамдар «Ыраазычылык» бөлүмүндө көрсөтүлүүгө тийиш.
КОЛ ЖАЗМАНЫ ТАПШЫРУУ ЖӨНҮНДӨ ДЕКЛАРАЦИЯ
Авторлор сунушталган иш мурда жарыяланбаганын жана учурда башка басылмада жарыялоо үчүн каралып жатпаганын ырасташат.
Кол жазманы тапшыруу анын жарыяланышы бардык авторлор жана изилдөө жүргүзүлгөн мекеменин же уюмдун тиешелүү жооптуу органдары тарабынан жактырылганын да билдирет.
Макала жарыялоого кабыл алынган учурда ал ошол эле формада башка басылмада англис тилинде да, башка тилде да кайталап жарыяланбашы керек.
МААЛЫМАТТАРДЫ БӨЛҮШҮҮ САЯСАТЫ
Журнал авторлордун укуктарын коргоону жана укуктук, этикалык талаптардын сакталышын камсыз кылуу менен бирге илимий изилдөөлөрдүн ачыктыгы, кайра текшерилүү мүмкүндүгү жана жеткиликтүүлүгү принциптерин колдойт.
Жарыяланган изилдөөнүн жыйынтыктары негизделген маалыматтар кызыкдар адамдарга журналдын редакциясы аркылуу жөнөтүлгөн расмий суроо-талаптын негизинде гана берилиши мүмкүн. Мындай маалыматтарды берүү тиешелүү жарыялоонун авторунун же авторлорунун макулдугу менен гана жүргүзүлөт.
Маалыматтарга жетүү үчүн кызыкдар адам журналдын редакциясына кайрылып, суралып жаткан материалдарды кандай максатта пайдаланууну пландап жатканын көрсөтүүгө тийиш.
Редакция келип түшкөн суроо-талапты кароо үчүн изилдөөнүн авторуна же авторлоруна жөнөтөт. Автор макул болгон учурда редакция өтүнмө ээсине маалыматтарды алуунун кийинки жол-жобосу жөнүндө маалымдайт. Мындай жол-жобо купуялуулук жөнүндө келишимге кол коюуну жана илимий маалыматтарды пайдалануунун укуктук жана этикалык принциптерин сактоо боюнча милдеттенмелерди кабыл алууну карашы мүмкүн.
Редакция авторлорго изилдөө маалыматтарына сөзсүз жеткиликтүүлүк берүү милдетин жүктөбөйт жана купуялуулук, жеке маалыматтарды коргоо, мыйзамдар, келишимдик милдеттенмелер жана этикалык талаптар менен шартталган мүмкүн болгон чектөөлөрдү эске алат.
Эгерде автор маалыматтарды берүүдөн баш тартса, редакция бул тууралуу өтүнмө ээсине билдирет.
Маалыматтарга жеткиликтүүлүк берүү жөнүндө бардык кайрылуулар журналдын расмий электрондук почта дарегине жөнөтүлүүгө тийиш. Мындай тартип суроо-талаптарды адилеттүү, көзөмөлдөнгөн жана ачык-айкын кароону камсыз кылат, авторлордун укуктарын коргойт жана илимий маалыматты этикалык жактан жоопкерчиликтүү пайдаланууга көмөк көрсөтөт.
ЖАРЫЯЛАНГАНДАН КИЙИНКИ ТАЛКУУЛАР САЯСАТЫ
Журнал жарыяланган илимий изилдөөлөрдү ачык, кесиптик жана конструктивдүү талкуулоону колдойт.
Жарыялангандан кийинки илимий талкууну өнүктүрүү үчүн редакция окурмандарга жана авторлорго жарык көргөндөн кийин илимий жарыяларга комментарий берүү үчүн арналган PubPeer платформасында жарыяланган макалаларды талкуулоону сунуштайт.
Журналда жарыяланган макалаларга DOI санариптик идентификаторлору ыйгарылат, мунун аркасында материалдарды PubPeer платформасынан оңой табууга жана талкуулоого болот.
Жарыялангандан кийинки талкуулар кесиптик жана урмат-сыйлуу мүнөздө болуп, иштин илимий мазмунуна багытталышы жана жарыялоо этикасынын жалпы кабыл алынган нормаларына жооп бериши керек.
PubPeer платформасында жарыяланган макалага карата айтылган бардык негиздүү сын-пикирлер жана кооптонуулар журналдын этикалык саясатына жана жарыялоолорду оңдоо же кайра чакыртып алуу боюнча белгиленген эрежелерге ылайык редакция тарабынан каралат.
Платформанын мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө кошумча маалымат PubPeer.com сайтында берилген.
Журнал материалдар жарыялангандан кийин ачык, негиздүү жана урмат-сыйлуу илимий диалог маданиятын колдоого умтулат.
ЖАРНАМА САЯСАТЫ
Журнал жарнаманын эч кандай түрүн жайгаштырбайт жана кабыл албайт.
Басылманын финансылык модели редакциялык чечимдердин толук көз карандысыздыгын жана академиялык ак ниеттүүлүктүн жогорку стандарттарынын сакталышын камсыз кылгандай уюштурулган.
ИЗИЛДӨӨЛӨРДҮ КАРЖЫЛОО САЯСАТЫ
«Кыргыз улуттук агрардык университетинин Жарчысы» журналы илимий изилдөөлөрдү каржылоо маселелеринде максималдуу ачык-айкындык принцибин карманат.
Бардык авторлор макалада берилген жыйынтыктарга негиз болгон изилдөөнүн финансылык колдоо булактарын көрсөтүүгө милдеттүү. Мындай булактарга төмөнкүлөр кирет:
- илимий мекемелердин, уюмдардын же фонддордун гранттары;
- мамлекеттик же өкмөттүк эмес уюмдар тарабынан берилген каржылоо;
- коммерциялык, кайрымдуулук же жеке каржылык колдоо булактары;
- университеттер, илимий мекемелер, клиникалар же башка уюмдар тарабынан бөлүнгөн ички каржылоо.
Эгерде изилдөө тышкы же ички финансылык колдоо албаса, авторлор төмөнкүлөрдү көрсөтүүгө тийиш:
«Изилдөө каржыланган эмес».