Журнал Илимий жарыялардын этикасы боюнча комитеттин – Committee on Publication Ethics (COPE) – принциптерин жана сунуштарын карманат жана академиялык ак ниеттүүлүктү же жарыялоо этикасын бузуунун эч кандай түрүнө жол бербейт. Редакция келип түшкөн кол жазмалардын оригиналдуулугун текшерүүгө, укукка сыйбаган өздөштүрүүлөрдү аныктоого жана плагиаттын алдын алууга өзгөчө көңүл бурат.
КОЛ ЖАЗМАНЫ БИР УЧУРДА ЖАНА КАЙТАЛАП ТАПШЫРУУ
Авторлор журналга мурда жарыяланбаган жана тапшыруу учурунда башка илимий басылмада каралып жатпаган оригиналдуу кол жазмаларды берүүгө милдеттүү. Өзгөчө учурларда гана редакция менен алдын ала макулдашуу болгон шартта өзгөчөлүккө жол берилиши мүмкүн.
Бир эле кол жазманы бир нече журналга бир учурда тапшырууга, ошондой эле бир изилдөөгө негизделген бир нече макаланы, эгерде алардын мазмунунда олуттуу окшоштук болуп, бул жагдай талаптагыдай ачыкталбаса, тапшырууга жол берилбейт.
Кайталап же дублирленген тапшыруу текстти толугу менен кайра берүү, материалдардын бир бөлүгүн олуттуу көлөмдө көчүрүү, жыйынтыктарды кайра пайдалануу же бир эле изилдөөнү өз алдынча жаңы иш катары башкача сөздөр менен баяндоо түрүндө болушу мүмкүн.
Мындай бузуу аныкталса, кол жазма дароо четке кагылат. Бузуунун жагдайларына жана олуттуулугуна жараша редакция авторлорго карата кошумча чараларды да колдонууга укуктуу.
ЦИТАТАЛОО МЕНЕН МАНИПУЛЯЦИЯЛОО
Изилдөөнүн мазмунуна тиешеси жок же негизсиз шилтемелерди камтыган, алардын негизги максаты белгилүү бир автордун, авторлор тобунун, өзүнчө макаланын же белгилүү бир журналдагы жарыялардын цитаталануу санын жасалма түрдө көбөйтүү болгон кол жазмалар четке кагылат.
Редакция ошондой эле редакторлордун, рецензенттердин же жарыялоо процессинин башка катышуучуларынын авторлорду керексиз шилтемелерди киргизүүгө мажбурлоосуна жол бербейт.
Цитаталоо менен атайылап манипуляциялоо фактысы ырасталган учурда авторлорго же ага катышкан башка адамдарга карата тиешелүү чаралар колдонулушу мүмкүн.
МААЛЫМАТТАРДЫ ФАБРИКАЦИЯЛОО ЖАНА ФАЛЬСИФИКАЦИЯЛОО
Сунушталган кол жазмада ойдон чыгарылган, жасалмаланган же атайылап бурмаланган маалыматтардын аныкталышы аны дароо четке кагууга негиз болуп саналат.
Мындай бузууларга, атап айтканда, ойдон чыгарылган эксперименттик жыйынтыктар, маалыматтарды өзгөртүү же тандалма түрдө алып салуу, статистикалык көрсөткүчтөр менен манипуляциялоо, ошондой эле сүрөттөрдү, графиктерди, таблицаларды жана башка изилдөө материалдарын жол берилгис түрдө иштетүү кирет.
Эгерде маалыматтарды фабрикациялоо же фальсификациялоо фактысы макала жарыялангандан кийин аныкталса, редакция бузуунун мүнөзүнө жана олуттуулугуна жараша оңдоо, тынчсыздануу жөнүндө билдирүү жарыялоого же макаланы ретракциялоого укуктуу.
МҮМКҮН БОЛГОН БУЗУУЛАРДЫ ТЕРИШТИРҮҮ
Илимий ак ниетсиздикке, алдамчылыкка же жарыялоо этикасынын башка бузулушуна негиздүү шек жаралган учурда журнал COPE сунуштарына ылайык териштирүү жүргүзөт.
Редакция колдо болгон маалыматтарга алдын ала баа берет, керектүү материалдарды чогултат жана зарыл болгон учурда авторлордон, рецензенттерден, редакторлордон, илимий мекемелерден же көз карандысыз эксперттерден түшүндүрмө сурайт.
Болжолдонгон бузууга тиешеси бар авторлорго алар көрсөткөн электрондук почта даректерине билдирүү жөнөтүлөт. Аларга кырдаалды объективдүү кароо үчүн зарыл болгон түшүндүрмөлөрдү, документтерди жана башка материалдарды берүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Редакциянын кийинки аракеттери жарыялоо процессинин баскычына, бузуунун мүнөзүнө жана жүргүзүлгөн териштирүүнүн жыйынтыктарына жараша болот.
Эгерде кол жазма дагы эле кароо процессинде болсо, ал четке кагылып, авторлорго кайтарылышы мүмкүн.
Эгерде макала электрондук же басма түрүндө жарыяланып калган болсо, редакция аныкталган бузуунун мүнөзүн, көлөмүн жана кесепеттерин эске алуу менен зарыл чараларды аныктайт. Мындай чараларга оңдоо, билдирүү, тынчсыздануу жөнүндө билдирүү жарыялоо же макаланы ретракциялоо кириши мүмкүн.
Мүмкүн болгон чаралардын тизмеси толук болуп саналбайт. Редакция COPE сунуштарында жана журналдын саясатында каралган башка аракеттерди да көрүүгө укуктуу.
ОҢДООЛОР
Оңдоо макала жарыялангандан кийин олуттуу фактылык, методологиялык, эксперименттик, статистикалык, техникалык же башка ката аныкталган учурларда жарыяланат.
Эгерде аныкталган ката макаланын негизги жыйынтыктарын жана корутундуларын толугу менен ишенимсиз кылбаса, бирок илимий маалыматты расмий түрдө тактоону талап кылса, оңдоо жарыялоого жол берилет.
Оңдоо түпнуска макала менен байланышта жайгаштырылып, кайсы маалыматтар өзгөртүлгөнүн жана бул өзгөртүүлөр жарыялоонун мазмунуна кандай таасир этерин так көрсөтүүгө тийиш.
ERRATUM
Erratum макаланы редакциялоо, макеттөө, корректуралоо же чыгаруу баскычында редакциянын же басып чыгаруучунун күнөөсү менен кеткен олуттуу ката аныкталган учурда жарыяланат.
Мындай каталарга тексттин, таблицалардын, сүрөттөрдүн, авторлордун фамилияларынын, алардын мекемелери жөнүндө маалыматтардын түшүп калышы же туура эмес берилиши, ошондой эле авторлор жактырган акыркы нуска кабыл алынгандан кийин пайда болгон башка так эместиктер кирет.
Эгерде редакция журналдын саясатына ылайык авторлор менен макулдашылган фактылык оңдоолорду белгиленген мөөнөттө киргизбесе, Erratum да жарыяланышы мүмкүн.
Илимий жарыялоонун мазмунуна, илимий документтердин бүтүндүгүнө, макаланын туура кабыл алынышына же авторлордун же журналдын кадыр-баркына таасир эткен ката олуттуу ката деп эсептелет.
CORRIGENDUM
Corrigendum – жарыяланган макалада авторлор тарабынан кетирилген олуттуу ката жөнүндө расмий билдирүү.
Авторлор аныкталган так эместик жөнүндө редакцияга өз убагында билдирип, туура маалыматтарды берүүгө милдеттүү.
Corrigendum тексти журналдын редакциясы тарабынан каралат жана бекитилет. Зарыл болгон учурда редакция оңдоолорду баалоого көз карандысыз эксперттерди же рецензенттерди тарта алат.
ОҢДООЛОРДУ КИРГИЗҮҮ ЖОЛ-ЖОБОСУ
Оңдоо киргизүү жөнүндө сунуш авторлордон, редакторлордон, рецензенттерден, окурмандардан же башка кызыкдар адамдардан түшүшү мүмкүн.
Тиешелүү кайрылуу алынгандан кийин редакциялык коллегия аныкталган катанын мүнөзүн жана маанисин баалайт. Зарыл болгон учурда редакция авторлордон түшүндүрмө сурайт, изилдөөнүн баштапкы материалдарын карайт же көз карандысыз эксперттер менен кеңешет.
Эгерде өзгөртүүлөрдү киргизүүнүн зарылдыгы ырасталса, оңдоо баштапкы макала менен байланышкан өзүнчө документ түрүндө жарыяланат. Мындай документ анын оңдоо экендигин бир мааниде аныктоого мүмкүндүк берген аталышка ээ болуп, баштапкы жарыялоого шилтемени камтыйт.
Оңдоо жөнүндө маалымат макаланын электрондук нускасы менен бирге жеткиликтүү болуп, техникалык мүмкүнчүлүккө жараша библиографиялык жана индекстөөчү маалымат базаларына өткөрүлүүгө тийиш.
РЕТРАКЦИЯ
Жарыяланган макала олуттуу бузууларды камтыса же анын жыйынтыктарын ишенимдүү деп эсептөөгө мүмкүн болбосо, редакция ретракция, башкача айтканда, жарыялоону расмий түрдө кайра чакыртып алуу жөнүндө чечим кабыл алууга укуктуу.
Ретракция үчүн төмөнкү жагдайлар негиз болушу мүмкүн:
- жыйынтыктардын ишенимсиздигин тастыктаган ынанымдуу далилдердин болушу, ал ак ниет ката кетирүүдөн же укукка сыйбаган аракеттерден, анын ичинде маалыматтарды фабрикациялоодон жана сүрөттөр менен манипуляциялоодон улам келип чыкканына карабастан;
- негизги жыйынтыктардын башка булакта талаптагыдай цитаталоосуз, лицензиясыз же негиздемесиз мурда жарыяланышы, анын ичинде дублирленген же ашыкча жарыялоо;
- плагиаттын аныкталышы;
- алдамчылык, жасалма, жашырылган же башкача түрдө ишенимсиз авторлуктун ырасталышы;
- рецензиялоо жол-жобосунун ишенимдүүлүгү бузулганын же ага манипуляция жасалганын далилдеген маалыматтар;
- изилдөөнүн этикага туура келбеген мүнөзүнүн же колдонулуучу кесиптик жана изилдөө этикасынын нормалары бузулгандыгынын ырасталышы.
Ретракция маселесин кароону авторлор, редакторлор, рецензенттер, окурмандар, илимий мекемелердин өкүлдөрү же башка үчүнчү жактар демилгелей алышат.
Редакция алынган маалыматты текшерет, авторлордон түшүндүрмө сурайт жана зарыл болгон учурда көз карандысыз адистерди тартат. Ретракция жөнүндө акыркы чечимди башкы редактор кабыл алат. Эгерде башкы редактордо кызыкчылыктардын кагылышуусу болсо же ал кароого катыша албаса, чечимди анын орун басары кабыл алат.
Жарыялоону кайра чакыртып алуу жөнүндө чечим кабыл алынгандан кийин:
- макаланын электрондук нускасына даана көрүнгөн «Ретракция» белгиси же суу белгиси коюлат;
- жазуунун аталышына «Ретракция: [Макаланын аталышы]» деген формулировка кошулушу мүмкүн;
- баштапкы жарыялоо менен байланышкан «Ретракция: [Макаланын аталышы]» деген аталыштагы өзүнчө билдирүү жарыяланат.
Ретракция жөнүндө билдирүүгө ыйгарым укуктуу редактор же редакциялык коллегиянын өкүлдөрү кол коюшат. Ал өзүнчө материал катары жарыяланып, өзүнчө номерленет жана DOI идентификаторун алат.
Билдирүүдө макаланы кайра чакыртып алуунун себептери жана ретракцияны демилгелеген адам же уюм көрсөтүлөт, эгерде мындай маалыматты ачыктоо укуктук жана этикалык талаптарга каршы келбесе.
ЖАРЫЯЛООГО ЧЕЙИН АВТОРЛОРДУН КОЛ ЖАЗМАНЫ КАЙРА ЧАКЫРТЫП АЛУУСУ
Авторлор журналда каралып жаткан кол жазманы кайра чакыртып алуу өтүнүчү менен кайрыла алышат. Мындай өтүнүч макала расмий жарыяланганга чейин гана кабыл алынат.
Материалды кайра чакыртып алуу үчүн редакцияга кабыл алынган чечимдин себептери так жана негиздүү түшүндүрүлгөн кат жөнөтүлүүгө тийиш. Кайрылуу кыска болуп, кол жазманын бардык авторлору тарабынан кол коюлушу керек.
Бардык авторлоштордун макулдугу алынганга чейин редакция кайра чакыртып алуу жол-жобосун токтото турууга жана кошумча ырастоолорду талап кылууга укуктуу.
Өтүнүч жактырылгандан кийин кайра чакыртып алынган кол жазма андан аркы редакциялык процесстен чыгарылып, активдүү басма базасынан өчүрүлөт. Ошол эле учурда редакциялык тарыхты документтештирүү, дублирленген тапшырууларды алдын алуу жана журналдын укуктук милдеттерин аткаруу үчүн зарыл болгон маалыматтар жабык редакциялык архивде сакталышы мүмкүн.
Жарыяланбаган кол жазмага карата автордук укуктар анын авторлорунда сакталат.
МАССАЛЫК МАНИПУЛЯЦИЯЛАР ЖАНА «ИЛИМИЙ МАКАЛАЛАР ФАБРИКАЛАРЫ»
Эгерде жарыялоо «илимий макалалар фабрикалары» деп аталган – paper mills – түзүмдөрдүн же системалуу алдамчылыктын башка уюштурулган схемаларынын ишмердүүлүгү аркылуу даярдалган же ишенимдүүлүгү бузулган материалдардын тобуна тиешелүү экендиги аныкталса, редакция мындай ишти аныкталган жарыялоолордун жалпы тобунун контекстинде кароого укуктуу.
Мындай учурларда макала бирдей же өз ара байланышкан бузуулардан жабыркаган материалдардын жыйындысынын бөлүгү катары ретракцияланышы мүмкүн.
Ретракция жөнүндө билдирүүдө жарыялоо маалыматтарды, сүрөттөрдү, авторлукту, рецензиялоону же илимий изилдөөнүн башка элементтерин системалуу фабрикациялоонун белгилери аныкталган иштердин тобуна кирери көрсөтүлөт.
ЖАСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТТИ КОЛДОНУУ
Авторлор текстти, сүрөттөрдү, программалык кодду, аналитикалык материалдарды же кол жазманын башка элементтерин даярдоодо жасалма интеллект системаларын жана генеративдик санариптик инструменттерди колдонгондугу жөнүндө, эгерде мындай инструменттер сунушталган иштин мазмунуна олуттуу таасир этсе, ачык билдирүүгө милдеттүү.
Жасалма интеллект тарабынан түзүлгөн маалыматтарды, тексттерди, сүрөттөрдү же дайындарды авторлор өз алдынча алган жыйынтыктар катары көрсөтүүгө, ошондой эле мындай системаларды изилдөө материалдарын фабрикациялоо же бурмалоо үчүн пайдаланууга жол берилбейт.
Жасалма интеллектти декларациялабастан колдонуу анын мүнөзү, көлөмү жана жарыялоонун ишенимдүүлүгүнө тийгизген таасири эске алуу менен бааланат. Эгерде мындай системаларды колдонуу маалыматтарды фальсификациялоого, автордук укуктарды бузууга, булактарды жашырууга, жыйынтыктардын ишенимсиздигине же башка олуттуу бузууларга алып келсе, бул кол жазманы четке кагууга, тынчсыздануу жөнүндө билдирүү жарыялоого же макаланы ретракциялоого негиз болушу мүмкүн.
Редакция кол жазмаларды генеративдик жасалма интеллект системаларын ак ниетсиз пайдалануунун белгилери боюнча текшерүүгө укуктуу. Бул үчүн редакциялык жана эксперттик баалоо, баштапкы материалдарды талдоо, авторлорго суроо-талап жөнөтүү жана көмөкчү автоматташтырылган инструменттер колдонулушу мүмкүн.
Автоматташтырылган аныктоонун жыйынтыктары бузуунун жалгыз жана акыркы далили катары каралбайт жана редакция тарабынан башка жагдайлар менен бирге бааланууга тийиш.
АВТОРЛУКТУ ФАЛЬСИФИКАЦИЯЛОО ЖАНА ИНСАНДЫК МААЛЫМАТТАРДЫ УУРДОО
Эгерде жалган авторлорду көрсөтүү, башка адамдардын жеке маалыматтарын, аты-жөнүн, электрондук почта дарегин, аффилиациясын же ORCID идентификаторун укукка сыйбаган түрдө пайдалануу ырасталса, кол жазма четке кагылып, ал эми жарыяланган макала ретракцияланышы мүмкүн.
Ишке катышпаган адамдарды авторлордун тизмесине киргизүү, изилдөөнүн чыныгы катышуучуларын тизмеден чыгаруу, жашыруун авторлук, мажбурлап автор кылуу жана авторлошторду алардын макулдугусуз кошуу да бузууларга кирет.
Мындай жагдайлар аныкталганда редакция текшерүү жүргүзөт жана зарыл болгон учурда көрсөтүлгөн адамдар байланышта болгон уюмдарга кайрылат.
ТЫНЧСЫЗДАНУУ ЖӨНҮНДӨ БИЛДИРҮҮ
Эгерде жарыяланган макаланын ишенимдүүлүгүнө же авторлордун академиялык ак ниеттүүлүк принциптерин сактагандыгына шек келтирүүгө олуттуу негиздер болсо, бирок колдо болгон маалымат ретракция жөнүндө дароо чечим кабыл алуу үчүн жетишсиз болсо, редакция тынчсыздануу жөнүндө билдирүү – Expression of Concern – жарыялай алат.
Мындай билдирүү, атап айтканда, териштирүү али уланып жатканда, тиешелүү мекеме акыркы корутундусун бербегенде, бузуунун далилдери карама-каршы болгондо же керектүү маалыматтарды алуу көп убакытты талап кылганда жарыяланышы мүмкүн.
Тынчсыздануу жөнүндө билдирүү өзүнчө документ катары таризделип, өзүнүн DOI идентификаторун алат жана түпнуска макала менен байланыштырылат. Анда редакциянын шек саноосуна себеп болгон жагдайлар кыска жана объективдүү баяндалат.
Билдирүү териштирүү аяктаганга чейин жеткиликтүү бойдон калат. Жетиштүү далилдер алынгандан кийин редакция оңдоо жарыялашы, макаланы ретракциялашы же өзүнчө билдирүү аркылуу тынчсызданууну алып салышы мүмкүн.
РЕДАКЦИЯЛЫК ЖОЛ-ЖОБОЛОРДУН ЫКЧАМДЫГЫ
Оңдоолорду, тынчсыздануу жөнүндө билдирүүлөрдү же ретракцияларды жарыялоо боюнча чечимдер олуттуу ката же бузуу ырасталгандан кийин редакция тарабынан негизсиз кечиктирилбестен кабыл алынат жана ишке ашырылат.
Редакция авторлорго пландаштырылган билдирүүнүн тексти менен таанышууга жана өз түшүндүрмөлөрүн берүүгө мүмкүнчүлүк түзүүгө умтулат. Бирок авторлордун жооп бербеши, кызматташуудан баш тартышы же акыркы формулировканы макулдашууга мүмкүн болбошу илимий документтерди өз убагында оңдоого тоскоол болбоого тийиш.
Мындай учурларда, эгерде бул окурмандарды коргоо жана илимий адабияттын бүтүндүгүн сактоо үчүн зарыл болсо, редакция тиешелүү билдирүүнү авторлордун макулдугусуз жарыялоого укуктуу.
РЕТРАКЦИЯЛАНГАН ЖАРЫЯЛООЛОРДУН ЖЕТКИЛИКТҮҮЛҮГҮ
Ретракцияланган макалалар, эреже катары, журналдын электрондук архивинен жана илимий маалымат базаларынан өчүрүлбөйт. Алар даана көрүнгөн «Ретракция» белгиси жана жарыялоону кайра чакыртып алуу жөнүндө тиешелүү билдирүүгө шилтеме менен жеткиликтүү бойдон калат.
Ретракцияланган материалды сактоо илимий документтердин ачык-айкындыгын камсыз кылат, окурмандарга редакциялык чечимдин себептерин аныктоого мүмкүндүк берет жана ретракция фактысын эске албастан ишенимсиз жыйынтыктарды андан ары пайдалануунун алдын алат.
Жарыялоонун толук текстин өчүрүүгө анын сакталышы колдонуудагы мыйзамдарды бузган же олуттуу зыян келтирүү тобокелдигин жараткан өзгөчө учурларда гана жол берилет.
Мындай негиздерге жеке маалыматтарды коргоо талаптары, автордук укуктардын бузулушу, соттун чечимин аткаруу зарылдыгы, мыйзамсыз маалыматты жайылтуу же коопсуздукка олуттуу коркунучтун болушу кириши мүмкүн.
Толук текст өчүрүлгөн учурда да макаланын библиографиялык жазуусу жана өчүрүүнүн себептери жөнүндө билдирүү мүмкүн болушунча журналдын архивинде сакталат.