KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Социалдык иерархияга байланышкан стресстин коммерциялык сүт комплексиндеги уйлардын гормондук реактивдүүлүгүнө жана сүт өндүрүмдүүлүгүнө тийгизген таасири

ННурсултан Кайниденов*ҰҰлан ТілеубекТТоктар БексеитовТТыргоот ЧортонбаевГГульнара Джаксыбаева

n.kainidenov@gmail.com

Кабыл алынган убакыт 21.03.2026
Түзөтүлгөн 04.08.2026
Жарыяланган 04.09.2026

Аннотация

Уйларды кайра топтоштуруу алардын ортосунда калыптанган социалдык мамилелерди бузат. Убактылуу жыш жайгаштыруу тоют, суу жана эс алуучу жайлар үчүн атаандаштыкты кошумча күчөтөт. Изилдөөнүн максаты стресске туруктуулугунун типтери ар башка болгон уйлардын социалдык иерархияга байланышкан стресске карата гормондук жана өндүрүмдүүлүк реакцияларын коммерциялык сүт комплексинин шарттарында баалоо болгон. Аянты 540 м² болгон секцияга кошумча 36 уй киргизилгенге чейин жана андан 12 саат өткөндөн кийин 86 саан уйда кортизол менен адреналиндин концентрациялары өлчөнүп, уйлар базалдык кортизол боюнча классификацияланган жана суткалык сүт саап алуу, сүттөгү май менен белок бааланган. Стресске туруктуулугу төмөн, туруксуз жана жогору типтерге тиешелүүлүгүнө жараша 13 уй (15,12 %), 55 уй (63,95 %) жана 18 уй (20,93 %) кирген. Стресске туруктуулугу төмөн уйларда кортизол 129,86-дан 138,23 нмоль/л-ге чейин жогорулаган, туруксуз типте 72,33төн 68,89 нмоль/л-ге чейин төмөндөгөн, ал эми жогорку туруктуулуктагы уйларда дээрлик өзгөргөн эмес – 47,21 жана 48,03 нмоль/л. Он эки сааттан кийин адреналин баштапкы деңгээлден 35,13 %, 41,00 % жана 14,12 % төмөн болгон. Суткалык сүт саап алуу төмөн туруктуулуктагы уйларда 4,18 кг-га, же 14,88 %-га, туруксуз типте 1,28 кг-га, же 4,62 %-га азайган, ал эми жогорку туруктуулуктагы уйларда 0,39 кг-га, же 1,30%-га көбөйгөн. Сүттөгү май тиешелүүлүгүнө жараша 2,96 %, 6,63 % жана 0,46 % азайган, ал эми белок -0,46 %, -2,26 % жана +3,13 % өзгөргөн. Таасирден кийинки кортизол менен сүт саап алуунун корреляция коэффициенттери 0,33, 0,18 жана 0,45 болгон; бардык 95 % ишеним интервалдары нөлдү камтып, p маанилери 0,05тен жогору болгон. Өндүрүмдүүлүктүн төмөндөө коркунучу стресске туруктуулугу төмөн уйларда эң жогору болгондуктан, аларды багууда минималдуу тынчсыздануу жараткан кайра топтоштуруу ыкмаларын колдонуу жана негизги ресурстар үчүн атаандаштыкты азайтуу зарыл

Негизги сөздөр

үйүрдү кайра топтоштуруу; социалдык атаандаштык; кортизолдун базалдык концентрациясы; адреналин; суткалык сүт саап алуу; жайгаштыруу жыштыгы; жекече реактивдүүлүк
Цитаталоо
Kaynidenov, N., Tileubek, U., Bexeitov, T., Chortonbaev, T., & Jaxybayeva, G. (2026). Effects of social hierarchy-related stress on hormonal reactivity and milk production in dairy cows at a commercial dairy complex. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(3), 81-90. https://doi.org/10.63621/bknau./3.2026.81

Колдонулган булактар

  1. Bouissou, M.F., Boissy, A., Le Neindre, P., & Veissier, I. (2001). The social behaviour of cattle. In L.J. Keeling & H.W. Gonyou (Eds.), Social behaviour in farm animals (pp. 113-145). Wallingford: CABI Publishing. doi: 10.1079/9780851993973.0113.
  2. Brouček, J., Mihina, S., Uhrinčat, M., Lendelová, J., & Hanus, A. (2015). Impact of gestation and lactation stage on the dairy cow response following removal to unfamiliar housing and milking system. Italian Journal of Animal Science, 14(2), article number 3410. doi: 10.4081/ijas.2015.3410.
  3. Cook, N.J. (2012). Review: Minimally invasive sampling media and measurement of corticosteroids as biomarkers of stress in animals. Canadian Journal of Animal Science, 92(3), 227-259. doi: 10.4141/cjas2012-045.
  4. Denham, J., & Adams Progar, A. (2023). Changes in Holstein heifer salivary cortisol concentrations and behavior after regrouping. Ruminants, 3(3), 255-265. doi: 10.3390/ruminants3030024.
  5. DeVries, T.J. (2019). Feeding behavior, feed space, and bunk design and management for adult dairy cattle. Veterinary Clinics of North America: Food Animal Practice, 35(1), 61-76. doi: 10.1016/j.cvfa.2018.10.003.
  6. European Convention for the Protection of Animals Kept for Farming Purposes. (1976, March). Retrieved from https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/087.
  7. European Convention for the Protection of Vertebrate Animals Used for Experimental and Other Scientific Purposes. (1986, March). Retrieved from https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/123.
  8. Hernández, C.E., Thierfelder, T., Svennersten-Sjaunja, K., Berg, C., Orihuela, A., & Lidfors, L. (2014). Time lag between peak concentrations of plasma and salivary cortisol following a stressful procedure in dairy cattle. Acta Veterinaria Scandinavica, 56, article number 61. doi: 10.1186/s13028-014-0061-3.
  9. Hopster, H., van der Werf, J.T.N., Erkens, J.H.F., & Blokhuis, H.J. (1999). Effects of repeated jugular puncture on plasma cortisol concentrations in loose-housed dairy cows. Journal of Animal Science, 77(3), 708-714. doi: 10.2527/1999.773708x.
  10. Hubbard, A.J., Foster, M.J., & Daigle, C.L. (2021). Impact of social mixing on beef and dairy cattle – a scoping review. Applied Animal Behaviour Science, 241, article number 105389. doi: 10.1016/j.applanim.2021.105389.
  11. Jung, D.J.S., et al. (2024). Administration of chromium picolinate and meloxicam alleviates regrouping stress in dairy heifers. Animal Bioscience, 37(8), 1495-1502. doi: 10.5713/ab.24.0104.
  12. Krahn, J., Foris, B., Sheng, K., Weary, D.M., & von Keyserlingk, M.A.G. (2024). Effects of group size on agonistic interactions in dairy cows: A descriptive study. Animal, 18(3), article number 101083. doi: 10.1016/j.animal.2024.101083.
  13. Law of the Republic of Kazakhstan No. 97-VII LRK “On Responsible Treatment of Animals”. (2021, December). Retrieved from https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z2100000097.
  14. Lyu, J., Wang, C., Zhao, X.W., Miao, E.Y., Wang, Z.P., Xu, Y., Bai, X.J., & Bao, J. (2023). Effect of group size and regrouping on physiological stress and behavior of dairy calves. Journal of Integrative Agriculture, 22(3), 844-852. doi: 10.1016/j.jia.2022.08.073.
  15. Marumo, J.L., Lusseau, D., Speakman, J.R., Mackie, M., Byar, A.Y., Cartwright, W., & Hambly, C. (2024). Behavioural variability, physical activity, rumination time, and milk characteristics of dairy cattle in response to regrouping. Animal, 18(3), article number 101094. doi: 10.1016/j.animal.2024.101094.
  16. Mormède, P., et al. (2007). Exploration of the hypothalamic-pituitary-adrenal function as a tool to evaluate animal welfare. Physiology & Behavior, 92(3), 317-339. doi: 10.1016/j.physbeh.2006.12.003.
  17. Möstl, E., & Palme, R. (2002). Hormones as indicators of stress. Domestic Animal Endocrinology, 23(1-2), 67-74. doi: 10.1016/S0739-7240(02)00146-7.
  18. Nogues, E., Lecorps, B., Weary, D.M., & von Keyserlingk, M.A.G. (2020). Individual variability in response to social stress in dairy heifers. Animals, 10(8), article number 1440. doi: 10.3390/ani10081440.
  19. Patent for Utility Model No. 9336 “Method for Determining the Boundaries of Stress-Resistance Types in Dairy Cows”, Application No. 2024/0634.2. (2024). Retrieved from https://gosreestr.kazpatent.kz/.
  20. Phillips, C.J.C., & Rind, M.I. (2001). The effects on production and behavior of mixing uniparous and multiparous cows. Journal of Dairy Science, 84(11), 2424-2429. doi: 10.3168/jds.S0022-0302(01)74692-9.
  21. Proudfoot, K., & Habing, G. (2015). Social stress as a cause of diseases in farm animals: Current knowledge and future directions. The Veterinary Journal, 206(1), 15-21. doi: 10.1016/j.tvjl.2015.05.024.
  22. Rault, J.L. (2012). Friends with benefits: Social support and its relevance for farm animal welfare. Applied Animal Behaviour Science, 136(1), 1-14. doi: 10.1016/j.applanim.2011.10.002.
  23. Soonberg, M., Kass, M., Kaart, T., Barraclough, R., Haskell, M.J., & Arney, D.R. (2021). Effect of grouping on behaviour of dairy heifers and cows in the transition period. Journal of Dairy Research, 88(1), 45-51. doi: 10.1017/S0022029921000066.
  24. Tallo-Parra, O., Carbajal, A., Monclús, L., Manteca, X., & López-Béjar, M. (2018). Hair cortisol and progesterone detection in dairy cattle: Interrelation with physiological status and milk production. Domestic Animal Endocrinology, 64, 1-8. doi: 10.1016/j.domaniend.2018.02.001.