KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Түркстан кырка тоосундагы жапайы жаныбарларга болгон айрым мониторингдик изилдөөлөр

Т Толкунбек Асыкулов Ж Жыргалбек Сагындыков Ө Өмурбек Кадыров С Сүйүнбек Махмутов А Айгуль Кенжебаева
Кабыл алынган убакыт 28.12.2025
Түзөтүлгөн 12.05.2026
Жарыяланган 15.06.2026

Аннотация

Кыргызстандагы тоолуу экосистемалардын биоар түрдүүлүгүн сактоо азыркы экология илиминин жана жаратылышты коргоо практикасынын приоритеттүү милдеттеринин бири бойдон калууда. Бул аймакта малды жыл бою жайыттоо, браконьерлик жана жашоо чөйрөлөрүнүн фрагментациясы сыяктуу антропогендик факторлор күч алууда. Изилдөөнүн максаты Түркстан кырка тоосунда ак илбирстин (Panthera uncia) популяциясынын жана аны коштогон фаунанын мониторингинин жыйынтыктарын талдоо болгон. Жумушта 2020-2021-жылдары “Саркент” мамлекеттик жаратылыш паркында, “Сүрмө-Таш” мамлекеттик коругунда жана Лейлек токой чарбасында 87 Reconyx HC500 фототузак орнотулган аралыктан мониторинг ыкмалары колдонулган. Фототузактар жаныбарлардын издери боюнча 2-3 км аралыкта максаттуу жайгаштырылган. Жеке идентификация тактардын уникалдуу үлгүсү боюнча эки көз карандысыз эксперт тарабынан жүргүзүлгөн. Маалыматтарды мейкиндик талдоо ArcGIS жана QGIS программаларында рельефтин санариптик моделин колдонуу менен аткарылган. Изилдөө учурунда 21 ак илбирс аныкталган, анын ичинде 4 баласы – бул жергиликтүү популяциянын көбөйүшүн тастыктайт. Түр жогорку экологиялык пластикалуулукту көрсөткөн: деңиз деңгээлинен 1973 метрден 3993 метрге чейинки бийиктик диапазонунда жашайт. Жырткычтын мейкиндик жайгашуусу менен тоо текелеринин (120 окуя, 38 %) топторунун тыгыздыгынын ортосунда күчтүү оң корреляция аныкталган. 15 түр сүт эмүүчү жана канаттуулар боюнча 320 көз карандысыз окуя катталган; басымдуулук тоо текеси, гималай улары жана кумдук коендо. Жаныбарлардын бөлүштүрүлүшү жана бийиктик фиксацияларынын сезондук динамикасынын деталдуу карталары түзүлгөн. Талдоо экосистеманын туруктуу трофикалык түзүмүн жана Кызыл китепке кирген сейрек түрлөрдү (сүлөөсүн, бүркүт-бородач) ырастаган. Алынган материалдар ак илбирсти сактоо чараларын иштеп чыгуу жана Түркстан кырка тоосунун өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарын башкарууну оптималдаштыруу үчүн практикалык мааниге ээ

Негизги сөздөр

ак илбирс; фототузактар; популяцияны баалоо; бийиктик боюнча бөлүштүрүлүш; трофикалык байланыштар; мейкиндик талдоо; ГИС-технологиялар
Цитаталоо
Asykulov, T., Sagyndykov, Zh., Kadyrov, O., Makhmutov, S., & Kenzhebaeva, A. (2026). Some monitoring studies of wild animals of the Turkestan Range. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(2), 51-61. https://doi.org/10.63621/bknau./2.2026.51

Колдонулган булактар

  1. Alexander, J.S., Zhang, C., Shi, K., & Riordan, P. (2016). A granular view of a snow leopard population using camera traps in Central China. Biological Conservation, 197, 27-31. doi: 10.1016/j.biocon.2016.02.023.
  2. Asykulov, T. (2021). Study and protection of the snow leopard habitat. Science, New Technologies and Innovations of Kyrgyzstan, 4, 112-116.
  3. Bizhanova, N.A., Grachev, Yu.A., Saparov, K.A., & Grachev, A.A. (2017). Distribution, abundance and some features of the ecology of large carnivores in Kazakhstan: Analytical review. Eurasian Journal of Ecology, 52(3), 97-107.
  4. Christensen, G.C. (2020). Himalayan snowcock (Tetraogallus himalayensis), version 1.0. In S.M. Billerman (Ed.), Birds of the world. Ithaca: Cornell Lab. doi: 10.2173/bow.himsno.01.
  5. Decree of the President of the Kyrgyz Republic No. 369 “On Recognition of the Snow Leopard as the National Symbol of the Kyrgyz Republic”. (2023, December). Retrieved from https://cbd.minjust.gov.kg/230001468/edition/2820/ru.
  6. Dyldaev, M., Chymyrov, A., Mukabaev, A., & Omurzak uulu, O. (2021). Investigation of the population area of snow leopard in the Central Tian-Shan Mountains. E3S Web of Conferences, 227, article number 02002. doi: 10.1051/e3sconf/202122702002.
  7. International Union for Conservation of Nature (IUCN). (2012). Guidelines for application of IUCN Red List criteria at regional and national levels. Retrieved from https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/RL-2012-002.pdf.
  8. Johansson, O., Ausilio, G., Low, M., Lkhagvajav, P., Weckworth, B., & Sharma, K. (2021). The timing of breeding and independence for snow leopard females and their cubs. Mammalian Biology, 101, 173-180. doi: 10.1007/s42991-020-00073-3.
  9. Kachel, S., Bayrakcısmith, R., Kubanychbekov, Z., Kulenbekov, R., McCarthy, T., Weckworth, B., & Wirsing, A. (2023). Ungulate spatiotemporal responses to contrasting predation risk from wolves and snow leopards. Journal of Animal Ecology, 92, 142-157. doi: 10.1111/1365-2656.13850.
  10. Kachel, S.M., Karimov, K., & Wirsing, A.J. (2022). Predator niche overlap and partitioning and potential interactions in the mountains of Central Asia. Journal of Mammalogy, 103(5), 1019-1029. doi: 10.1093/jmammal/gyac026.
  11. Kashkarov, E.P. (2017). The snow leopard of Kyrgyzstan: National shame or national pride. Russian Regions: A Look into the Future, 4(2), 239-263.
  12. Kuzhlekov, A.O., Skopintseva, E.V., & Gulyaev, D.I. (2022). Research and monitoring of the snow leopard in the Altai Republic. In G.Yu. Gulyaev (Ed.), Scientific research – 2022: IV international scientific and practical conference (pp. 22-26). Penza: MCNS “Science and Education”.
  13. Li, J., Shi, X., He, X., Li, D., Hu, Q., Zhang, Y., & Ran, J. (2023). Free-ranging livestock affected the spatiotemporal behavior of the endangered snow leopard (Panthera uncia). Ecology and Evolution, 13, article number e9992. doi: 10.1002/ece3.9992.
  14. Ma, H., Qiuying, B., Rong, Z., Zhang, J., Liang, G., Ma, S., Gao, Y., & Chen, S. (2024). Snow leopard (Panthera uncia) activity patterns using camera traps in the Qilian Mountain National Park (Qinghai Area), China. Animals, 14(18), article number 2680. doi: 10.3390/ani14182680.
  15. NABU Kyrgyzstan. (2021). Report on the identification of snow leopards from camera trap images. Bishkek: Monitoring Department of NABU Kyrgyz Republic Branch.
  16. NABU Kyrgyzstan. (2022). Activity report 2010-2020: Ten years of wildlife protection activities. Retrieved from https://en.nabu.de/imperia/md/nabu/images/international/asien/kirgistan/220804-nabu-activity-report-kyrgyzstan-en-web.pdf.
  17. Nature and Biodiversity Conservation Union (NABU). (2025). Upward trend for snow leopards in Kyrgyzstan. Retrieved from https://en.nabu.de/news/2025/35792.html.
  18. Rode, J., Lambert, C., Marescot, L., Chaix, B., Beesau, J., Bastian, S., Kyrbashev, J., & Cabanat, A.-L. (2021). Population monitoring of snow leopards using camera trapping in Naryn State Nature Reserve, Kyrgyzstan, between 2016 and 2019. Global Ecology and Conservation, 31, article number e01850. doi: 10.1016/j.gecco.2021.e01850.
  19. Rosenbaum, B., et al. (2023). Seasonal space use and habitat selection of GPS collared snow leopards (Panthera uncia) in the Mongolian Altai Range. PLoS ONE, 18(1), article number e0280011. doi: 10.1371/journal.pone.0280011.
  20. Spitsyn, S.V. (2023). Results of monitoring the transboundary grouping of snow leopard on the Altai side of the Chikhachev Ridge by the method of camera trap in 2021-2022. Field Research in the Altai Biosphere Reserve, 5, 33-57. doi: 10.52245/26867109_2023_5_33.
  21. Suryawanshi, K., et al. (2021). Estimating snow leopard and prey populations at large spatial scales. Ecological Solutions and Evidence, 2, article number e12115. doi: 10.1002/2688-8319.12115.
  22. Yang, C., Zhang, P., Wu, Y., Dai, Q., Luo, G., Zhou, H., Zhao, D., & Ran, J. (2021). Livestock limits snow leopard’s space use by suppressing its prey, blue sheep, at Gongga Mountain, China. Global Ecology and Conservation, 2, article number e01728. doi: 10.1016/j.gecco.2021.e01728.