KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Түштүк-Чыгыш Казакстандагы таза кандуу асыл тукум мал чарбачылыгында жана аргындаштырууда жука жүндүү койдун биологиялык жана өндүрүмдүүлүк өзгөчөлүктөрү

М Мамай Прманшаев К Камил Баситов Б Бакыт Атайбеков
Кабыл алынган убакыт 06.10.2025
Түзөтүлгөн 11.02.2026
Жарыяланган 10.03.2026

Аннотация

Казакстанда кой чарбачылыгы азык-түлүк менен камсыздоодо жана өнөр жай үчүн чийки зат берүүдө маанилүү тармак бойдон калууда. Жүндүн наркынын төмөндөшүнө байланыштуу эт багытын өнүктүрүү өзгөчө актуалдуу болуп, продуктивдүүлүктү жогорулатууга багытталган породаларды тандоо зарыл. Изилдөөнүн максаты – Австралиядан жана Кыргыз Республикасынан алынып келген тункорундуу асыл тукум кочкорлорун Казакстандын тункорундуу кой породаcынын качкындары менен, Алматы облусунун тоо этектериндеги “Акбулак” фермердик чарбасында жүргүзүлгөн аргындаштыруу учурунда баалоо болгон. Ар биринде 150 баштан турган үч топ түзүлүп, алар үчүн Австралиялык эт мериносу (АВММ) породасынан 3 кочкор, Кыргыз тоо мериносу (КГМ) породасынан 3 кочкор жана Казак тункорундуу (КТ) породасынан 3 кочкор колдонулган. Иште таза тукум багуу жана муун өзгөрүүсүн тездеткен өнөр жайлык аргындаштыруу ыкмалары колдонулган. Натыйжалар көрсөткөндөй, катышкан кочкорлор бекем конституциясы, чоң тирүү салмагы жана жүндүн жакшы настригине ээ болушкан. Клиникалык көрсөткүчтөр бардык топтордо физиологиялык норманын чегинде болуп, олуттуу айырмачылыктар аныкталган эмес. Кан аралашмасынын гематологиялык көрсөткүчтөрү оптималдуу деңгээлде сакталган жана мезгилдерге жараша өзгөрүп турган, бул кычкылдануу-калбасуу процесстеринин интенсивдүүлүгүн чагылдырган. I топтогу (КТ × КТ) качкындардын туут боюнча көрсөткүчү эң жогору – 121,0 % түзүп, II (АВММ × КТ) жана III (КГМ × КТ) топтордон тиешелүүлүгүнө жараша 1,65 % жана 3,30 % жогору болгон. Козулардын эмчектен чыгарганга чейинки сакталуусу I топто 97,3 % түзүп, бул көрсөткүч теңтуштарына караганда 1,4 % жана 1,7 % жогору болгон. Иштин практикалык мааниси – АВММ жана КГМ породасындагы кочкорлорду Казакстандык тункорундуу кой породаcынын үйүрлөрүндө колдонуу жүндүн жукадыгын жакшыртууга, тери-тал чачынын гистоморфологиялык түзүлүшүн өркүндөтүүгө, тууттуулук менен козулардын сакталуусун жогорулатууга жана эт багытындагы өндүрүштү көбөйтүүгө өбөлгө түзөрүн көрсөтөт

Негизги сөздөр

казак уяң жүндүү койлору; австралиялык эт мериносу; кыргыз тоо мериносу; төлдөө; тирүү салмагы; дененин өлчөөлөрү; физиологиялык жана гематологиялык параметрлер
Цитаталоо
Prmanshaev, M., Basitov, K., & Ataibekov, B. (2026). Biological and productive features of fine-fleeced sheep in purebred breeding and crossbreeding in south-eastern Kazakhstan. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(1), 41-53. https://doi.org/10.63621/bknau./1.2026.41

Колдонулган булактар

  1. Abdulmuslimov, A., Yuldashbaev, Y., Kubatbekov, T., Chylbak-ool, S., Savchuk, S., & Kulmakova, N. (2024). Sheep farming development: Utilizing the biological capabilities of Dagestan breed sheep and crossbreeds. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1405(1), article number 012033. doi: 10.1088/1755-1315/1405/1/012033.
  2. Azhibekov, A.S., Derkenbaev, S.M., Osmonaliev, S.K., Samykbaev, A.K., Shergaziev, U.A., & Bekturov, A.B. (2023). Questions of admixture crossing in semi-fine-wool sheep breeding in Kyrgyzstan. BIO Web of Conferences, 66, article number 10003. doi: 10.1051/bioconf/20236610003.
  3. Ceccobelli, S., et al. (2023). A comprehensive analysis of the genetic diversity and environmental adaptability in worldwide Merino and Merino-derived sheep breeds. Genetics Selection Evolution, 55, article number 24. doi: 10.1186/s12711-023-00797-z.
  4. Code of Practice for the Housing and Care of Animals Bred, Supplied or Used for Scientific Purposes. (2014, December). Retrieved from https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/388535/CoPanimalsWeb.pdf.
  5. Deniskova, T., et al. (2019). Population structure and genetic diversity of sheep breeds in Kyrgyzstan. Frontiers in Genetics, 10, article number 1311. doi: 10.3389/fgene.2019.01311.
  6. Dossybayev, K., Orazymbetova, Z., Mussayeva, A., Saitou, N., Zhapbasov, R., Makhatov, B., & Bekmanov, B. (2019). Genetic diversity of different breeds of Kazakh sheep using microsatellite analysis. Archives Animal Breeding, 62, 305-312. doi: 10.5194/aab-62-305-2019.
  7. Dvalishvili, V.G., & Milchevsky, V.D. (2021). Selection of quantitative traits when crossing fine-coarse wool sheep with Tsigai rams. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 848(1), article number 012069. doi: 10.1088/1755-1315/848/1/012069.
  8. Emsen, E., Kutluca Korkmaz, M., & Odevci, B.B. (2025). Artificial intelligence-assisted selection strategies in sheep: Linking reproductive traits with behavioral indicators. Animals, 15(14), article number 2110. doi: 10.3390/ani15142110.
  9. GOST 13496.4-2019. (2020). Feed, compound feed, compound feed raw materials. Methods for determining nitrogen and crude protein content. Retrieved from https://vsegost.com/Catalog/71/71526.shtml.
  10. GOST 31675-2012. (2013). Feed. Methods for determining crude fibre content using intermediate filtration. Retrieved from https://vsegost.com/Catalog/52/52702.shtml.
  11. GOST R 57784-2017. (2019). Breeding farm animals. Methods for determining productivity parameters of beef cattle. Retrieved from https://vsegost.com/Catalog/65/65600.shtml.
  12. Iskakov, K.A., Kulataev, B.T., Zhumagaliyeva, G.M., & Pares Casanova, P.M. (2017). Productive and biological features of Kazakh Fine-Wool sheep in the conditions of the Almaty region. Online Journal of Biological Science, 17(3), 219-255. doi: 10.3844/ajassp.2017.219.225.
  13. Islamov, E.I., Kulmanova, G.A., Kulataev, B.T., Bekbaeva, D.N., & Zhumanova, A.S. (2021). Enhancement of the reliability of animal genotyping for improving wool productivity in South-Kazakh Merino sheep. Archives of Razi Institute, 76(6), 1703-1714. doi: 10.22092/ari.2021.356235.1809.
  14. Islamov, Y.I., Beishova, I.S., Kulmanova, G.A., Ibrayev, D.K., & Mukhametzharova, I.E. (2025). Zootechnical and genealogical characteristics of lines of Kazakh meat-wool semi-fine-wool sheep and South Kazakh Merino bred in the Moyynkum sands of the Zhambyl region. Science and Education, 6(3), 96-105. doi: 10.52578/2305-9397-2025-3-96-105.
  15. ISO/IEC 17025:2019. (2021). General requirements for the competence of testing and calibration laboratories. Retrieved from https://meganorm.ru/Data/712/71232.pdf.
  16. Karatieieva, O., Polishchuk, T., & Posukhin, V. (2022). Evaluation of productive qualities of sheep of Askani fine-wool breed. Ukrainian Black Sea Region Agrarian Science, 26(2), 59-66.
  17. Khamzina, A., Smagulov, D., Dossybayev, K., Kantanen, J., & Khamzin, K. (2025). Assessing runs of homozygosity reveals production traits of Kazakh sheep breeds. Brazilian Journal of Biology, 85, article number e292980. doi: 10.1590/1519-6984.292980.
  18. Lakota, E. (2025). Productivity of Kuibyshev sheep of different intra-breed types. Journal of Osh State University. Agriculture: Agronomy, Veterinary and Zootechnics, 4(2), 28-36. doi: 10.52754/16948645_2025_4(2)_28.
  19. Oberpenning, J., Brügemann, K., & Koenig, S.A. (2025). Characterization of German sheep production systems and derivation of respective economic values for breeding traits. Veterinary and Animal Science, 27, article number 100432. doi: 10.1016/j.vas.2025.100432.
  20. Ombayev, A., Ukbaev, H., Shamekenova, R., & Abdurasulova, A. (2020). Astrakhan breeds sheep of Kazakhstan. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Agricultural Sciences, 1(55), 17-23. doi: 10.32014/2020.2224-526X.3.
  21. Rahim, A., Rajaravindra, K.S., Chaudhary, R., Pourouchottamane, R., Chauhan, P., Gowane, G.R., & Kumar, A. (2025). Comparison of different models for the estimation of genetic parameters of wool traits in intercross sheep. Small Ruminant Research, 245, article number 107462. doi: 10.1016/j.smallrumres.2025.107462.
  22. Rasali, D.R., Shrestha, J.N.B., & Crow, G.H. (2006). Development of composite sheep breeds in the world: A review. Canadian Journal of Animal Science, 86(1), 1-24. doi: 10.4141/A05-073.
  23. Ruziboev, N., & Ashurov, B. (2025). The state, achievements, and prospects for the development of sheep breeding in Uzbekistan. Journal of Osh State University. Agriculture: Agronomy, Veterinary and Zootechnics, 4(2), 37-47. doi: 10.52754/16948645_2025_4(2)_37.
  24. Vijayakumar, C., Chitrambigai, K., & Enbavelan, P.A. (2025). Optimizing sheep reproductive performance through technological interventions. International Journal of Veterinary Sciences and Animal Husbandry, 10(4), 27-31. doi: 10.22271/veterinary.2025.v10.i4a.2175.
  25. Yessengaliev, K., & Kassimova, G.V. (2023). The use of sheep producers of the Akzhaik meat and wool breed to improve the meat productivity of fine-fleeced sheep. Science and Education, 4(73), 21-27. doi: 10.52578/2305-9397-2023-4-21-27.
  26. Young, J.M., Thompson, A.N., Curnow, M., & Oldham, C.M. (2011). Whole-farm profit and the optimum maternal liveweight profile of Merino ewe flocks lambing in winter and spring are influenced by the effects of ewe nutrition on the progeny’s survival and lifetime wool production. Animal Production Science, 51, 821-833. doi: 10.1071/AN10078.
  27. Zhumadillayev, N., Dossybayev, K., Khamzina, A., Kapasuly, T., Khamzina, Z., & Tlevlesov, N. (2022). SNP genotyping characterizes the genome composition of the New Baisary fat-tailed sheep breed. Animals, 12(11), article number 1468. doi: 10.3390/ani12111468.
  28. Zhumadillayev, N., Yuldashbaev, Y., Karynbaev, A., Khudaiberdiev, A., & Efendiev, B. (2021). Exterior features and productivity of Kazakh Fine-Wool sheep and crossbreeds with meat breeds. E3S Web of Conferences, 262, article number 02019. doi: 10.1051/e3sconf/202126202019.