KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Кыргыз Республикасында өстүрүлгөн нокот сортторунун (Cicer arietinum L.) данынын аминокислоталык курамы

Ж Жылдыз Батырбашиева А Абдыбек Асаналиев А Алмаз Иманалиев В Виктория Султанбаева
Кабыл алынган убакыт 01.11.2025
Түзөтүлгөн 13.02.2026
Жарыяланган 10.03.2026

Аннотация

Нокот (Cicer arietinum L.) өсүмдүк протеининин маанилүү булагы болуп саналат; бирок, Кыргыз Республикасында өстүрүлгөн сорттордун биохимиялык курамы боюнча маалыматтар чектелүү. Бул изилдөөнүн максаты өлкөдө өстүрүлгөн үч нокот сортунун (‘Кыргыз жергиликтүү’, ‘Өзбекистан 32’ жана ‘Жылдыз’) данынын аминокислота курамын аныктоо жана алардын азыктык баалуулугун аныктоо болгон. Орточо үлгүлөр 2024-жылдагы түшүмдөн ISTAнын ыкмасы боюнча чогултулган. Аминокислота анализи фенил изотиоцианат менен алдын ала колонка дериватизациясы менен кислота гидролизинен кийин жогорку натыйжалуу суюк хроматография (HPLC) аркылуу жүргүзүлдү. Изилдөө айрым аминокислоталардын курамы боюнча олуттуу сорттук айырмачылыктарды аныктады. Метиониндин эң жогорку курамы ‘Кыргыз жергиликтүү’ сортунда (0,85 г/100 г), андан кийин ‘Жылдыз’ (0,80 г/100 г) жана ‘Өзбекистан 32’ (0,72 г/100 г) сортунда катталган. Лизиндин курамы 0,09 г/100 г-дан (‘Жылдыз’) 0,14 г/100 г-га (‘Кыргыз жергиликтүү’) чейин өзгөрүп турган. Бардык үлгүлөрдөгү басымдуу аминокислоталар аспарагин кислотасы (2,74-3,69 г/100 г) жана цистин (1,53-2,70 г/100 г) болгон. ‘Жылдыз’ сорту гистидиндин максималдуу курамын (1,62 г/100 г) жана ‘Өзбекистан 32’ тирозинди (0,65 г/100 г) көрсөткөн. Алынган жыйынтыктар нокоттун жагымдуу аминокислота профилине ээ болгон өсүмдүк протеининин баалуу булагы макамын тастыктайт жана Кыргыз Республикасында тең салмактуу тамактанууну жана функционалдык азыктарды иштеп чыгууда колдонулушу мүмкүн

Негизги сөздөр

биохимиялык профиль; белок; жогорку натыйжалуу суюктук хроматографиясы; лизин; метионин; аргинин
Цитаталоо
Batyrbasheva, Zh., Asanaliev, A., Imanaliev, A., & Sultanbaeva, V. (2026). Amino acid composition of chickpea (Cicer arietinum L.) varieties cultivated in the Kyrgyz Republic. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(1), 18-27. https://doi.org/10.63621/bknau./1.2026.18

Колдонулган булактар

  1. Arik Kibar, E.A., & Aslan, Ö. (2024). Ultrasound-assisted extraction of chickpea proteins and their functional and technological properties. Food Technology and Biotechnology, 62(4), 488-500. doi: 10.17113/ftb.62.04.24.8502.
  2. Asanaliev, A.Zh., Sultanbaeva, V.A., Khegay, S.V., & Sodombekov, I.S. (2017). Chickpea productivity depending on sowing dates and patterns in the foothill zone of the Chui Valley. Advances in Modern Natural Science, 3, 46-50.
  3. Aschemann-Witzel, J., Gantriis, R.F., Fraga, P., & Perez-Cueto, F.J.A. (2021). Plant-based food and protein trend from a business perspective: Markets, consumers, and the challenges and opportunities in the future. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 61(18), 3119-3128. doi: 10.1080/10408398.2020.1793730.
  4. Chang, Y.W., Alli, I., Konishi, Y., & Ziomek, E. (2011). Characterization of protein fractions from chickpea (Cicer arietinum L.) and oat (Avena sativa L.) seeds using proteomic techniques. Food Research International, 44(9), 3094-3104. doi: 10.1016/j.foodres.2011.08.001.
  5. Convention on Biological Diversity. (1992, June). Retrieved from https://www.cbd.int/.
  6. Dhaliwal, S.K., Salaria P., & Kaushik, Р. (2021). Pea seed proteins: A nutritional and nutraceutical update. In J.C. Jimenez-Lopez (Ed.), Grain and seed proteins functionality (Chapter 7). London: IntechOpen. doi: 10.5772/intechopen.95323.
  7. FAOSTAT. (n.d.). Crops and livestock products. Retrieved from https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL.
  8. Glusac, J., Isaschar-Ovdat, S., & Fishman, A. (2020). Transglutaminase modifies the physical stability and digestibility of chickpea protein-stabilized oil-in-water emulsions. Food Chemistry, 315, article number 126301. doi: 10.1016/j.foodchem.2020.126301.
  9. GOST 31640-2012. (2020). Feed. Methods for determining dry matter content. Retrieved from https://meganorm.ru/Data/523/52337.pdf.
  10. Grewal, S.K., et al. (2023) Characterization of chickpea cultivars and trait specific germplasm for grain protein content and amino acids composition and identification of potential donors for genetic improvement of its nutritional quality. Plant Genetic Resources, 20(6), 383-393. doi: 10.1017/S147926212300028X.
  11. International Seed Testing Association (ISTA). (n.d.). International rules for seed testing. Retrieved from https://www.seedtest.org/en/publications/international-rules-seed-testing.htmL.
  12. Iqbal, A., Ateeq, N., Khalil, I.A., Perveen, S., & Saleemullah, S. (2006). Physicochemical characteristics and amino acid profile of chickpea cultivars grown in Pakistan. Journal of Foodservice, 17, 94-101. doi: 10.1111/j.1745-4506.2006.00024.x.
  13. Köse, N., Karatas, F., & Saydam, S. (2024). Comparison of total protein and amino acid content of some legumes types. MW Journal of Science, 1(3), 8-17. doi: 10.5281/zenodo.14582470.
  14. Koul, B., Sharma, K., Sehgal, V., Yadav, D., Mishra, M., & Bharadwaj, C. (2022). Chickpea (Cicer arietinum L.) biology and biotechnology: From domestication to biofortification and biopharming. Plants, 11(21), article number 2926. doi: 10.3390/plants11212926.
  15. Liu, K., Bandara, M., Hamel, C., Knight, J.D., & Gan, Y. (2020). Intensifying crop rotations with pulse crops enhances system productivity and soil organic carbon in semi-arid environments. Field Crops Research, 248, article number 107657. doi: 10.1016/j.fcr.2019.107657.
  16. Ministry of Water Resources, Agriculture and Processing Industry of the Kyrgyz Republic (n.d.). Retrieved from https://agro.gov.kg/.
  17. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic (NSCKR). (n.d.). Retrieved from https://stat.gov.kg/en/.
  18. Olagunju, A.I., Omoba, O.S., Enujiugha, V.N., Alashi, A.M., & Aluko, R.E. (2018). Antioxidant properties, ACE/renin inhibitory activities of pigeon pea hydrolysates and effects on systolic blood pressure of spontaneously hypertensive rats. Food Science & Nutrition, 6(7), 1879-1889. doi: 10.1002/fsn3.740.
  19. Onder, S., Karaca, A.C., Ozcelik, B., Alamri, A.S., Ibrahim, S.A., & Galanakis, C.M. (2023). Exploring the amino-acid composition, secondary structure, and physicochemical and functional properties of chickpea protein isolates. ACS Omega, 8(1), 1486-1495. doi: 10.1021/acsomega.2c06912.
  20. Pankina, I.A., & Borisova, L.M. (2016). Grain legumes’ swelling and solubility of their dry solids. Scientific Journal of ITMO University. Processes and Food Production Equipment, 2, 13-20. doi: 10.17586/2310-1164-2016-9-2-13-20.
  21. Patil, N.D., Bains, A., Sridhar, K., Bhaswant, M., Kaur, S., Tripathi, M., Lanterbecq, D., Chawla, P., & Sharma, M. (2024). Extraction, modification, biofunctionality, and food applications of chickpea (Cicer arietinum) protein: An up-to-date review. Foods, 13(9), article number 1398. doi: 10.3390/foods13091398.
  22. Roy, F., Boye, J.I., & Simpson, B.K. (2010). Bioactive proteins and peptides in pulse crops: Pea, chickpea and lentil. Food Research International, 43(2), 432-442. doi: 10.1016/j.foodres.2009.09.002.
  23. Salaria, S., Boatwright, J.L., Johnson, N., Madurapperumage, A., Joshi, P., Thavarajah, P., Vandemark, G., & Thavarajah, D. (2023). Fatty acid composition and genome-wide associations of a chickpea (Cicer arietinum L.) diversity panel for biofortification efforts. Scientific Reports, 13, article number 14002. doi: 10.1038/s41598-023-41274-3.
  24. Torutaeva, E., Asanaliev, A., Prieto-Linde, M.L., Zborowska, A., Ortiz, R., Bryngelsson, T., & Garkava-Gustavsson, L. (2014). Evaluation of microsatellite-based genetic diversity, protein and mineral content in chickpea accessions grown in Kyrgyzstan. Hereditas, 151, 81-90. doi: 10.1111/hrd2.00042.
  25. Wang, N., & Daun, J.K. (2004). The chemical composition and nutritive value of Canadian pulses. Canadian Grain Commission Report, 28, 19-29.
  26. Xu, W., McClements, D.J., Xu, Z., Meng, M., Zou, Y., Chen, G., Jin, Z., & Chen, L. (2024). Optimization of emulsion properties of chickpea protein and its application in food. Journal of the American Oil Chemists’ Society, 101(10), 971-980. doi: 10.1002/aocs.12816.
  27. Yeasmen, N., & Orsat, V. (2025). Industrial processing of chickpeas (Cicer arietinum) for protein production. Crop Science, 65, article number e21361. doi: 10.1002/csc2.21361.
  28. Zia-Ul-Haq, M., Iqbal, S., Ahmad, S., Imran, M., Niaz, A., & Bhanger, M.I. (2007). Nutritional and compositional study of desi chickpea (Cicer arietinum L.) cultivars grown in Punjab, Pakistan. Food Chemistry, 105(4), 1357-1363. doi: 10.1016/j.foodchem.2007.05.004.
  29. Zotikov, V.I., Naumkina, T.S., Sidorenko, V.S., Gryadunova, N.V., & Naumkin, V.V. (2016). Leguminous crops – an important factor in sustainable, environmentally-oriented agriculture. Legumes and Groat Crops, 17(1), 6-13.