ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Чет элдик инвестиция айыл чарбасын жаңылоонун жана тышкы экономикалык байланыштарды чыңдоонун фактору

С Сейилхан Жолдошбекова Д Дашуай Ву М Мария Умарова Ф Файзулло Холбобоев С Сахобиддин Кадиров
Кабыл алынган убакыт 23.07.2025
Түзөтүлгөн 02.11.2025
Жарыяланган 12.12.2025

Аннотация

Ааламдашуу жана дүйнөлүк рыноктордун өз ара көз карандылыгы күчөгөн шартында чет элдик инвестиция айыл чарбасын жаңылоонун, анын технологиялык деңгээлин жогорулатуунун жана өлкөнүн тышкы экономикалык байланыштарын чыңдоонун маанилүү куралы болуп саналат. Иш менен камсыз кылууда, азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда жана экспорттук потенциалды өнүктүрүүдө айыл чарба тармагы салттуу түрдө маанилүү роль ойногон Кыргыз Республикасы үчүн, узак мөөнөттүү чет өлкөлүк капиталды тартуу стратегиялык мааниге ээ. Изилдөөнүн максаты Кыргызстандын айыл чарбасына чет элдик инвестицияларды тартуу механизмдерин талдоо жана алардын айыл чарба продукциясынын тышкы рыноктордо атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга тийгизген таасирин баалоо болгон. Өзгөчө көңүл, инвестициялык активдүүлүккө көмөктөшүүчү жана тоскоолдук кылган факторлорду аныктоого, ошондой эле чет өлкөлүк өнөктөштөр менен өз ара аракеттенүүнүн артыкчылыктуу багыттарын аныктоого бурулат. Изилдөөдө, салыштырма жана структуралык талдоо методдору, системалык мамиле колдонулган, ошондой эле айыл чарба тармагындагы инвестицияны өнүктүрүү боюнча эл аралык тажрыйба изилденген. Мындай мамиле Кыргызстандын айыл чарба тармагындагы инвестициялык динамикасынын жалпы мыйзам ченемдүүлүктөрүн жана спецификалык мүнөздөмөлөрүн аныктоого мүмкүндүк берди. Талдоо көрсөткөндөй, чет элдик инвестициялар инновациялык технологияларды киргизүүгө, кайра иштетүү тармактарын өнүктүрүүгө, айыл чарба өндүрүшүнүн натыйжалуулугун жогорулатууга, инфраструктураны жакшыртууга, экспорттук потенциалды жогорулатууга көмөктөшөт. Ошону менен бирге чет өлкөлүк инвестициялардын агымын чектеген институционалдык, укуктук жана уюштуруучулук тоскоолдуктар аныкталган, анын ичинде мыйзамдардын жеткилең эместиги, бюрократиялык жол-жоболор инвесторлор үчүн жетишсиз корголгон. Жыйынтыктап айтканда, жагымдуу инвестициялык климатты түзүү, ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү, мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү, инновациялык каржылоо инструменттеринин ролун күчөтүү боюнча чаралар сунушталууда. Изилдөөнүн практикалык мааниси, анын жыйынтыктарын мамлекеттик органдар, потенциалдуу инвесторлор жана бизнес структуралар тарабынан айыл чарбасын модернизациялоонун натыйжалуу стратегияларын иштеп чыгуу жана Кыргыз Республикасын эл аралык экономикалык мейкиндикке тереңирээк интеграциялоо үчүн колдонуу мүмкүнчүлүгүндө жатат

Негизги сөздөр

агроөнөр жай комплекси; мамлекет; глобализация; өнүктүрүү; жөнгө салуу; экспорт
Цитаталоо
Zholdoshbekova, S., Wu, D., Umarova, M., Kholboboev, F., & Kadirov, S. (2025). Foreign investments as a factor in the modernisation of agriculture and the strengthening of foreign economic relations. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 23(4), 51-62. https://doi.org/10.63621/bknau./4.2025.51

Колдонулган булактар

  1. Abdiev, M.Zh., & Kerimbaeva, T.E. (2024). Foreign experience of investments in agriculture. Economics and Business: Theory and Practice, 7(113), 6-9. doi: 10.24412/2411-0450-2024-7-6-9.
  2. Asian Development Bank (ADB). (2023). Resilient and inclusive agricultural development and food security in the Central Asia Regional Economic Cooperation program member countries: Technical assistance report. Retrieved from https://www.adb.org/projects/documents/reg-57033-001-tar.
  3. Asian Development Bank (ADB). (n.d.). ADB annual reports. Retrieved from https://www.adb.org/documents/series/adb-annual-reports.
  4. Bekmuratov, A., Mamashov, K., Tookeeva, D., Tashiev, N., & Mametova, G. (2025). Economic assessment of the impact of clusters on farm development in Kyrgyzstan. Scientific Horizons, 28(2), 157-169. doi: 10.48077/scihor2.2025.157.
  5. Cao, F., Li, X., & Zhang, Z. (2025). Does institutional openness improve the trade efficiency of China’s agricultural products imported from Central Asian countries? A time-varying stochastic frontier gravity model. Frontiers in Sustainable Food Systems, 9, article number 1598004. doi: 10.3389/fsufs.2025.1598004.
  6. Chupryna, N., Loza, S., Nekrasova, O., Kobenko, Yu., & Volianskyi, V. (2025). Models of innovative and investment development of farms in the context of ecological economics. Ekonomika APK, 32(4), 35-45. doi: 10.32317/ekon.apk/4.2025.35.
  7. Dunning, J.H. (2001). The eclectic (OLI) paradigm of international production: Past, present and future. International Journal of the Economics of Business, 8(2), 173-190. doi: 10.1080/13571510110051441.
  8. Dzhailov, D.S., & Mardalieva, L.A. (2025). Competitiveness of agricultural products of Kyrgyzstan in the Eurasian market. Economy and Business: Theory and Practice, 1-1(119), 111-116. doi: 10.24412/2411-0450-2025-1-1-111-116.
  9. Eurasian Development Bank (EDB). (2023). Efficient irrigation and water conservation in Central Asia. Retrieved from https://eabr.org/en/analytics/special-reports/efficient-irrigation-and-water-conservation-in-central-asia/.
  10. Federal State Statistics Service (Rosstat). (n.d.). Retrieved from https://ps.rosstat.gov.ru/.
  11. Food and Agriculture Organization (FAO). (2025). FAO Investment Centre annual review 2024 – a look back at 2024. Rome: FAO.
  12. Food and Agriculture Organization (FAO). (n.d.). FAO Investment Centre. Retrieved from https://www.fao.org/investment-centre/en.
  13. Institute of Agricultural Resources and Regional Planning of the Chinese Academy of Agricultural Sciences (IARRP). (2025). China agricultural green development report 2024. Retrieved from https://iarrp.caas.cn/en/faculty/wuwenbin01/events01/c3926cd637144bc283ba74fd90f910eb.htm.
  14. International Monetary Fund (IMF). (2024). World economic outlook. Retrieved from https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2024/10/22/world-economic-outlook-october-2024.
  15. Investing in Kazakhstan’s agriculture: Seizing new opportunities. (2025). Retrieved from https://allchinareview.com/investing-in-kazakhstans-agriculture-seizing-new-opportunities/?utm_source=in_materials#.
  16. Khitakhunov, A. (2021). Agriculture in Central Asia: Current state and development perspectives. Journal of Economic Research & Business Administration, 138(4), 59-70. doi: 10.26577/be.2021.v138.i4.06.
  17. Makhmudov, R. (2025). Innovative technologies and their impact on international relations, economy and society. Tashkent: Ministry of Foreign Affairs of The Republic of Uzbekistan.
  18. Mateeva, K.M., & Mazur, L.V. (2024). Foreign economic cooperation of Kyrgyzstan in the EAEU: Priorities and expectations. Central Russian Bulletin of Social Sciences, 19(6), 176-200. doi: 10.22394/2071-2367-2024-19-6-176-200.
  19. Ministry of Economy and Finance of the Republic of Uzbekistan. (n.d.). Retrieved from https://www.imv.uz/en.
  20. National Bureau of Statistics of China. (n.d.). Retrieved from https://www.stats.gov.cn/english/.
  21. National Development Strategy of the Kyrgyz Republic. (2018). Retrieved from https://www.inff.org/resources/national-development-strategy-of-the-kyrgyz-republic?8c284114_page=6.
  22. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic (NSCKR). (n.d.). Retrieved from https://www.stat.gov.kg/en/.
  23. National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. (n.d.). Retrieved from https://stat.uz/ru/.
  24. Nurasheva, K.K., Shalabayev, I.I., Abdikerimova, G.I., Kulanova, D.A., & Mergenbayeva, A.T. (2024). Capital inflow and investment attractiveness of Central Asian countries (on the example of Kazakhstan). Regional Science Policy & Practice, 16(9), article number 100039. doi: 10.1016/j.rspp.2024.100039.
  25. Omuralieva, D.K., & Zholdoshbekova, S.D. (2024). Kyrgyz agro-industrial sector and its contribution to regional development. In Sustainable development of rural areas: The view of young scientists. Proceedings of the 4th International scientific and practical conference of young scientists (pp. 101-105). Novosibirsk: Novosibirsk State Agrarian University.
  26. Ryskulbekov, I. (2023). The economic potential of the agricultural sector of the economy of the Talas region: Problems and prospects of its development in the conditions of integration. Bulletin of Osh State University, 3, 113-122. doi: 10.52754/16948610_2023_3_13.
  27. Saha, S., Sadekin, N., & Saha, S.K. (2022). Effects of institutional quality on foreign direct investment inflow in lower-middle income countries. Heliyon, 8(10), article number e10828. doi: 10.1016/j.heliyon.2022.e10828.
  28. Taranov, I., & Kawabata, Y. (2024) Organic agriculture in Kyrgyzstan: Experiences with implementing participatory guarantee systems. Frontiers in Sustainable Food Systems, 8, article number 1453850. doi: 10.3389/fsufs.2024.1453850.
  29. U.S. Department of State. (2024). Investment climate statements: Kyrgyz Republic 2024. Retrieved from https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/kyrgyz-republic.
  30. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for sustainable development. Retrieved from https://sdgs.un.org/2030agenda.
  31. United Nations. (2024). Kyrgyzstan facing global turmoil: How to enhance the republic’s food resilience. Retrieved from https://news.un.org/ru/story/2024/08/1454841.
  32. World Bank. (2024). Kyrgyz Republic economic update: Special topic: Food price inflation in the Kyrgyz Republic. Retrieved from https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/c1cb084d-1102-401e-a23c-9d2b41697160.
  33. World Bank. (2025). Country economic memorandum for the Kyrgyz Republic. Retrieved from https://www.worldbank.org/en/country/kyrgyzrepublic/publication/cem-2025.
  34. World Commission on Environment and Development (WCED). (1987). Our common future. Oxford: Oxford University Press.
  35. Yang, Y., Wang, Z., & Luo, R. (2025). Financial innovation and agricultural investment: Drivers of sustainable growth in China’s rural economy with regional variations. International Review of Economics & Finance, 101, article number 104230. doi: 10.1016/j.iref.2025.104230.
  36. Zakirova, E. (2017). State-private partnership: Aspects of application in the agricultural sphere. Proceedings of VSUET, 79(4), 260-266. doi: 10.20914/2310-1202-2017-4-260-266.