ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Кыргыз тоо мериносу тукумундагы ядролук ДНКнын STR-анализи боюнча генетикалык ар түрдүүлүктүн экономикалык мааниси

Т Тыргоот Чортонбаев Ж Жайнагүл Исакова Э Эльвира Мамбетова Э Эсенбек Белек уулу М Мейримгүл Байтемир
Кабыл алынган убакыт 14.04.2025
Түзөтүлгөн 02.08.2025
Жарыяланган 10.09.2025

Аннотация

Айыл чарба жаныбарларынын генетикалык ар түрдүүлүгүн сактоо жана аны баалоо агрардык тармактын туруктуу өнүгүүсүнүн негизги милдеттеринин бири болуп эсептелет. Бул изилдөөдө кыргыз тоо мериносу (КТМ) кой породасынын ядролук ДНКсынын микросателлиттик маркерлерин (STR) колдонуу менен вариабелдүүлүгүн талдоо аркылуу генетикалык ар түрдүүлүктүн экономикалык мааниси каралган. Изилдөөнүн максаты – КТМ породаcынын гетерозиготтуулук деңгээлин, инбридинг коэффициентин жана аллелдик байлыгын Россия, Казакстан, Польша жана Пакистандагы жука жүндүү кой породалары менен салыштыруу жана аларды селекциялык программалардагы жана тармактын экономикалык туруктуулугундагы маанисин аныктоо болгон. Методологиялык негиз катары 12 STR-маркер боюнча молекулярдык-генетикалык анализ, генетикалык параметрлердин статистикалык баасы жана алынган натыйжаларды эл аралык маалымат базалары менен салыштыруу пайдаланылган. Жыйынтыгында, КТМ породасында байкалган гетерозиготтуулук деңгээли (Ho = 0,70) Россиялык (0,66), Польша (0,64) жана Пакистандык (0,65) жука жүндүү кой породаларына салыштырмалуу жогору экени аныкталды. Казакстандык породалардын көрсөткүчтөрү (0,68) жакын болгону менен, алардын инбридинг коэффициенти жогору (FIS = 0,06) болуп, генетикалык ар түрдүүлүктүн төмөндөөгө багыт алганын көрсөтөт. Ал эми КТМде бул көрсөткүч 0,03 гана болуп, популяциянын тең салмактуу түзүлүшүн билдирет. Изилдөөнүн жыйынтыктары КТМ породасындагы генетикалык ар түрдүүлүктү сактоонун биологиялык гана эмес, экономикалык мааниси да бар экенин тастыктады: жогору генетикалык вариабелдүүлүк өзгөрүп турган климаттык шарттарга ыңгайлашууну камсыз кылат, продуктивдүүлүктү жогорулатат жана ветеринардык жана селекциялык иш-чараларга кеткен чыгымдарды азайтат. Демек, генетикалык мониторингди кой чарбасын экономикалык башкарууга интеграциялоо – туруктуу өнүгүүнүн жана КТМ продукциясынын ички жана тышкы рыноктогу атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн маанилүү шарты болуп саналат

Негизги сөздөр

Кыргызстандын кой чарбасы; STR-маркерлер; молекулярдык-генетикалык анализ; популяциялардын туруктуулугу; генетикалык полиморфизм; мал чарбасындагы биотехнологиялар
Цитаталоо
Chortonbaev, T., Isakova, Zh., Mambetova, E., Belek uulu, E., & Baytemir, M. (2025). Economic significance of genetic diversity of Kyrgyz Mountain Merino sheep based on STR analysis of nuclear DNA. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 23(3), 38-50. https://doi.org/10.63621/bknau./3.2025.38

Колдонулган булактар

  1. Ceccobelli, S., et al. (2023). A comprehensive analysis of the genetic diversity and structure among Merino and Merino-derived sheep breeds. Genetics Selection Evolution, 55, article number 24. doi: 10.1186/s12711-023-00797-z.
  2. CIOMS. (1985). International guiding principles for biomedical research involving animals. Geneva: The Council for International Organizations of Medical Sciences.
  3. Deniskova, T.E., Dotsev, A.V., Okhlopkov, I.M., Bagirov, V.A., Kramarenko, A.S., Brem, G., & Zinovieva, N.A. (2018). Characterization of the genetic structure of snow sheep (Ovis nivicola lydekkeri) of the Verkhoyansk Mountain chain. Russian Journal of Genetics, 54, 328-334. doi: 10.1134/S1022795418030031.
  4. Dimitriou, A.C., Maimaris, G., & Hadjipavlou, G. (2024). Assessment of breeding nuclei contributions to the genetic diversity and population structure of the Cyprus Chios sheep. Scientific Reports, 14, article number 29946. doi: 10.1038/s41598-024-81678-3.
  5. Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council “On the Protection of Animals Used for Scientific Purposes”. (2010, September). Retrieved from https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32010L0063.
  6. Dossybayev, K., Orazymbetova, Z., Mussayeva, A., Saitou, N., Zhapbasov, R., Makhatov, B., & Bekmanov, B. (2019). Genetic diversity of different breeds of Kazakh sheep using microsatellite analysis. Archives Animal Breeding, 62, 305-312. doi: 10.5194/aab-62-305-2019.
  7. FAO. (2015). The second report on the state of the world’s animal genetic resources for food and agriculture. Rome: FAO.
  8. International Society for Animal Genetics (ISAG). (2019). Retrieved from https://www.isag.us/2019/.
  9. Iskakov, K.A., Kulatayev, B.T., Zhumagaliyeva, G.M., & Casanova, P.M.P. (2017). Productive and biological features of Kazakh fine-wool sheep in the conditions of the Almaty region. OnLine Journal of Biological Sciences, 17(3), 219-225. doi: 10.3844/ojbsci.2017.219.225.
  10. Kappes, A., Tozooneyi, T., Shakil, G., Railey, A.F., McIntyre, K.M., Mayberry, D.E., Rushton, J., Pendell, D.L., & Marsh, T.L. (2023). Livestock health and disease economics: A scoping review of selected literature. Frontiers in Veterinary Science, 10, article number 1168649. doi: 10.3389/fvets.2023.1168649.
  11. Kawęcka, A., Pasternak, M., Miksza-Cybulska, A., & Puchała, M. (2022). Native sheep breeds in Poland – importance and outcomes of genetic resources protection programmes. Animals, 12(12), article number 1510. doi: 10.3390/ani12121510.
  12. Kerven, C., Russel, A.J.F., & Laker, J.P. (2002). Potential for increasing producers’ income from wool, fibre and pelts in Central Asia. Nairobi: International Livestock Research Institute.
  13. Lavrentieva, A., Chernobay, E., Plakhtyukova, V., Shumaenko, S., & Dmitrik, I. (2021). Wool productivity and marketable properties of sheepskins of the new domestic dual-purpose sheep breed – Russian meat Merino. Head of Animal Breeding, 6. doi: 10.33920/sel-03-2106-02.
  14. Li, X., et al. (2024). Whole-genome resequencing to investigate the genetic diversity and mechanisms of plateau adaptation in Tibetan sheep. Journal of Animal Science and Biotechnology, 15, article number 164. doi: 10.1186/s40104-024-01125-1.
  15. McKenzie, G.W., Abbott, J., Zhou, H., Fang, Q., Merrick, N., Forrest, R.H., Sedcole, J.R., & Hickford, J.G. (2010). Genetic diversity of selected genes that are potentially economically important in feral sheep of New Zealand. Genetics Selection Evolution, 42, article number 43. doi: 10.1186/1297-9686-42-43.
  16. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (n.d.). Retrieved from https://stat.gov.kg/en/.
  17. Nei, M. (1972). Genetic distance between populations. The American Naturalist, 106(949), 283-292. doi: 10.1086/282771.
  18. Odjakova, T., Todorov, P., Kalaydzhiev, G., Salkova, D., Dundarova, H., Radoslavov, G., & Hristov, P. (2023). A study on the genetic diversity and subpopulation structure of three Bulgarian mountainous sheep breeds, based on genotyping of microsatellite markers. Small Ruminant Research, 226, article number 107034. doi: 10.1016/j.smallrumres.2023.107034.
  19. Pichler, R., et al. (2017). Short tandem repeat (STR) based genetic diversity and relationship of domestic sheep breeds with primitive wild Punjab Urial sheep (Ovis vignei punjabiensis). Small Ruminant Research, 148, 11-21. doi: 10.1016/j.smallrumres.2016.12.024.
  20. Punuru, P.R., Regula, V., Metta, M., Krovvidi, S., Bhumireddy, J.M., Baratam, P., Sunkara, V., & Poonooru, R.R. (2025). Genetic characterization of semi-arid sheep populations in India using microsatellite markers. Frontiers in Animal Science, 6, article number 1553610. doi: 10.3389/fanim.2025.1553610.
  21. Sharma, R., Ahlawat, S., Sharma, H., Sharma, P., Panchal, P., Arora, R., & Tantia, M.S. (2020). Microsatellite and mitochondrial DNA analyses unveil the genetic structure of native sheep breeds from three major agro-ecological regions of India. Scientific Reports, 10, article number 20422. doi: 10.1038/s41598-020-77480-6.
  22. Teneva, A., Todorovska, E., Petrović, M.P., Kusza, S., Perriassamy, K., Caro-Petrović, V., Ostojić-Andrić, D., & Gadjev, D. (2018). Short tandem repeats (STR) in cattle genomics and breeding. Biotechnology in Animal Husbandry, 34(2), 127-147. doi: 10.2298/BAH1802127T.
  23. Thompson, A.N., Ferguson, M.B., Gordon, D.J., Kearney, G.A., Oldham, C.M., & Paganoni, B.L. (2011). Improving the nutrition of Merino ewes during pregnancy increases the fleece weight and reduces the fibre diameter of their progeny’s wool during their lifetime. Animal Production Science, 51(9), 794-804. doi: 10.1071/AN10161.
  24. Tyrunskiy, V., Bogdanova, N., & Lyutskanov, P. (2023). Protective properties of the fleece of Taurian ewes of the Askanian fine fleece breed depending on the breeding differentiation rank. Animal Science and Food Technology, 14(2), 76-88. doi: 10.31548/animal.2.2023.76.
  25. Wanjala, G., Astuti, P.K., Bagi, Z., Kichamu, N., Strausz, P., & Kusza, S. (2023). A review on the potential effects of environmental and economic factors on sheep genetic diversity: Consequences of climate change. Saudi Journal of Biological Sciences, 30(1), article number 103505. doi: 10.1016/j.sjbs.2022.103505.
  26. Wanjala, G., et al. (2025). Genetic diversity and adaptability of native sheep breeds from different climatic zones. Scientific Reports, 15, article number 14143. doi: 10.1038/s41598-025-97931-2.
  27. Want, Q.H., Banday, M.T., Adil, S., Khan, H.M., & Khan, A.A. (2020). Evaluation of production performance of Kashmir Merino sheep under field conditions. Journal of Entomology and Zoology Studies, 8(4), 1149-1152.
  28. Wright, S. (1978). Evolution and the genetics of populations. Vol. 4. Variability within and among natural populations. Chicago: University of Chicago Press.
  29. Zhu, L., Tang, L., Zhang, K., Nie, H., Gou, X., Kong, X., & Deng, W. (2025). Genetic and epigenetic adaptation mechanisms of sheep under multi-environmental stress environment. International Journal of Molecular Sciences, 26(7), article number 3261. doi: 10.3390/ijms26073261.