KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Борбордук Азиядагы айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жана санариптик трансформациясы: салыштырма эмпирикалык талдоо

ННуржамал Парпиева*ААйнура СулаймановаЧЧолпон Сулайманова

nrparpieva@mail.ru

Кабыл алынган убакыт 26.03.2026
Түзөтүлгөн 05.08.2026
Жарыяланган 04.09.2026

Аннотация

Санариптик трансформация Борбордук Азия өлкөлөрүндө айыл чарбасын өнүктүрүүнүн негизги факторлорунун бири болуп калды, анткени агрардык сектордун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу туруктуу экономикалык өсүштү жана азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда стратегиялык мааниге ээ. Изилдөөнүн максаты Казакстан, Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстандын мисалында санариптештирүү менен айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн өз ара байланышын салыштырма талдоонун негизинде баалоо болду. Эмпирикалык талдоо 2010-2023-жылдардагы World Development Indicators маалымат базасынан, FAOSTATтан жана улуттук расмий статистикалык булактардан алынган маалыматтарга негизделди. Изилденип жаткан көрсөткүчтөрдү баалоо үчүн Min-Max нормалдаштыруу ыкмасы аркылуу санариптештирүүнүн жана айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн интегралдык индекстери түзүлдү. Индекстердин өз ара байланышы сүрөттөөчү статистиканын, өлкөлөр аралык салыштырма талдоонун жана Пирсондун корреляциялык талдоосунун жардамы менен изилденди. Натыйжалар төрт өлкөнүн тең санариптештирүү деңгээли туруктуу өскөнүн, бирок айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн динамикасы олуттуу айырмаланганын көрсөттү. Казакстан (r = 0,97), Өзбекстан (r = 0,99) жана Тажикстан (r = 0,98) үчүн эки индекстин ортосунда күчтүү оң корреляция аныкталса, Кыргызстан үчүн күчтүү терс корреляция (r = -0,95) байкалды. Алынган жыйынтыктар санариптештирүүнүн айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө тийгизген таасири санариптик технологиялардын жайылышы менен гана эмес, институционалдык чөйрөнүн сапатына, агрардык сектордун түзүмдүк өзгөчөлүктөрүнө жана ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугуна да көз каранды экенин көрсөтөт. Изилдөөнүн илимий жаңылыгы сунушталган интегралдык индекстердин негизинде Борбордук Азия өлкөлөрүндөгү санариптештирүү менен айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн өз ара байланышын комплекстүү баалоодо жатат. Бул байланыш ар бир өлкөнүн айыл чарбасын өнүктүрүүдөгү өзгөчөлүктөрүнө жараша өзгөрөрү көрсөтүлдү. Изилдөөнүн жыйынтыктары ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга, айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн бекемдөөгө жана айыл аймактарынын туруктуу өнүгүшүн камсыз кылууга багытталган мамлекеттик саясатты жана санариптик трансформация стратегияларын иштеп чыгууда колдонулушу мүмкүн

Негизги сөздөр

санариптештирүү; айыл чарбасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү; Борбордук Азия; маалыматтык-коммуникациялык технологиялар; санариптик трансформация; Пирсондун корреляциялык талдоосу
Цитаталоо
Parpieva, N., Sulaimanova, A., & Sulaimanova, Ch. (2026). Digital transformation and agricultural competitiveness in Central Asia: A comparative empirical analysis. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(3), 35-47. https://doi.org/10.63621/bknau./3.2026.35

Колдонулган булактар

  1. Abbasi, R., Martinez, P., & Ahmad, R. (2022). The digitization of agricultural industry: A systematic literature review on Agriculture 4.0. Smart Agricultural Technology, 2, article number 100042. doi: 10.1016/j.atech.2022.100042.
  2. Aker, J.C. (2011). Dial “A” for agriculture: A review of information and communication technologies for agricultural extension in developing countries. Agricultural Economics, 42(6), 631-647. doi: 10.1111/j.1574-0862.2011.00545.x.
  3. Amoussouhoun, R., Arouna, A., Ruzzante, S., & Banout, J. (2024). Adoption of ICT4D and its determinants: A systematic review and meta-analysis. Heliyon, 10(9), article number e30210. doi: 10.1016/j.heliyon.2024.e30210.
  4. Basso, B., & Antle, J. (2020). Digital agriculture to design sustainable agricultural systems. Nature Sustainability, 3(4), 254-256. doi: 10.1038/s41893-020-0510-0.
  5. Birner, R., Daum, T., & Pray, C. (2021). Who drives the digital revolution in agriculture? A review of supply-side trends, players and challenges. Applied Economic Perspectives and Policy, 43(4), 1260-1285. doi: 10.1002/aepp.13145.
  6. Cui, L., & Wang, W. (2023). Factors affecting the adoption of digital technology by farmers in China: A systematic literature review. Sustainability, 15(20), article number 14824. doi: 10.3390/su152014824.
  7. Diaz, A.C., Sasaki, N., Tsusaka, T.W., & Szabo, S. (2021). Factors affecting farmers’ willingness to adopt a mobile app in the marketing of bamboo products. Resources, Conservation and Recycling Advances, 11, article number 200056. doi: 10.1016/j.rcradv.2021.200056.
  8. Dibbern, T., Romani, L.A.S., & Massruhá, S.M.F.S. (2024). Main drivers and barriers to the adoption of Digital Agriculture technologies. Smart Agricultural Technology, 8, article number 100459. doi: 10.1016/j.atech.2024.100459.
  9. Dzhumagulov, A., & Mistriukova, I. (2025). Digital eco-transformation: Regulating sustainable agricultural practices in Kyrgyzstan. E3S Web of Conferences, 614, article number 03023. doi: 10.1051/e3sconf/202561403023.
  10. Fabregas, R., Kremer, M., & Schilbach, F. (2019). Realizing the potential of digital development: The case of agricultural advice. Science, 366(6471), article number eaay3038. doi: 10.1126/science.aay3038.
  11. Fielke, S., Taylor, B.M., & Jakku, E. (2020). Digitalisation of agricultural knowledge and advice networks: A state-of-the-art review. Agricultural Systems, 180, article number 102763. doi: 10.1016/j.agsy.2019.102763.
  12. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). FAOSTAT. Retrieved from https://www.fao.org/faostat/en/.
  13. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2017). The future of food and agriculture: Trends and challenges. Retrieved from https://www.fao.org/3/i6583e/i6583e.pdf.
  14. Ingram, J., & Maye, D. (2020). What are the implications of digitalisation for agricultural knowledge? Frontiers in Sustainable Food Systems, 4, article number 66. doi: 10.3389/fsufs.2020.00066.
  15. International Telecommunication Union (ITU). (2017). Measuring the information society report 2017 (Vol. 1). Retrieved from https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/mis2017.aspx.
  16. Kadyraliev, A., Oruntayeva, A., Kamchybekov, T., Abyshov, I., & Bigali, A. (2024). The impact of digital technologies on the effectiveness of management in the agricultural sector of the Kyrgyz Republic. Ekonomika APK, 31(5), 35-44. doi: 10.32317/ekon.apk/5.2024.35.
  17. Klerkx, L., Jakku, E., & Labarthe, P. (2019). A review of social science on digital agriculture, smart farming and Agriculture 4.0: New contributions and a future research agenda. NJAS: Wageningen Journal of Life Sciences, 90-91, article number 100315. doi: 10.1016/j.njas.2019.100315.
  18. Latruffe, L. (2010). Competitiveness, productivity and efficiency in the agricultural and agri-food sectors. OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers, No. 30. Paris: OECD Publishing. doi: 10.1787/5km91nkdt6d6-en.
  19. Nakasone, E., Torero, M., & Minten, B. (2014). The power of information: The ICT revolution in agricultural development. Annual Review of Resource Economics, 6, 533-550. doi: 10.1146/annurev-resource-100913-012714.
  20. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (2024). Information and communication technologies in the Kyrgyz Republic, 2019-2023. Retrieved from https://www.stat.gov.kg/ru/publications/informacionno-kommunikacionnye-tehnologii-v-kyrgyzskoj-respublike/.
  21. OECD & Joint Research Centre of the European Commission. (2008). Handbook on constructing composite indicators: Methodology and user guide. Paris: OECD Publishing. doi: 10.1787/9789264043466-en.
  22. Pomfret, R. (2019). The Central Asian economies in the twenty-first century: Paving a new silk road. Princeton: Princeton University Press. doi: 10.23943/princeton/9780691182216.001.0001.
  23. Rose, D.C., & Chilvers, J. (2018). Agriculture 4.0: Broadening responsible innovation in an era of smart farming. Frontiers in Sustainable Food Systems, 2, article number 87. doi: 10.3389/fsufs.2018.00087.
  24. Rotz, S., Duncan, E., Small, M., Botschner, J., Dara, R., Mosby, I., Reed, M., & Fraser, E.D.G. (2019). The politics of digital agricultural technologies: A preliminary review. Sociologia Ruralis, 59(2), 203-229. doi: 10.1111/soru.12233.
  25. Sharma, A., Mohan, A., Johri, A., & Asif, M. (2025). Determinants of financial technology (FinTech) adoption by the farmers in agrarian economy. Social Sciences & Humanities Open, 11, article number 101370. doi: 10.1016/j.ssaho.2025.101370.
  26. Trendov, N.M., Varas, S., & Zeng, M. (2019). Digital technologies in agriculture and rural areas: Status report. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO).
  27. Wang, S., Yang, Y., Yin, H., Zhao, J., Wang, T., Yang, X., Ren, J., & Yin, C. (2025). Towards digital transformation of agriculture for sustainable development in China: Experience and lessons learned. Sustainability, 17(8), article number 3756. doi: 10.3390/su17083756.
  28. Wolfert, S., Ge, L., Verdouw, C., & Bogaardt, M.-J. (2017). Big data in smart farming: A review. Agricultural Systems, 153, 69-80. doi: 10.1016/j.agsy.2017.01.023.
  29. World Bank. (n.d.). World development indicators. Retrieved from https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators.