ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Бийик тоолуу Тянь-Шандагы илбирстердин азыктануу чынжыры, жаныбарлардын жана канаттуулардын ылаңдары

К Кубан Арбаев Т Толкунбек Асыкулов Б Бактыбек Ажыбеков М Марасулбек Амиракулов Н Наргиза Чодонова
Кабыл алынган убакыт 21.07.2025
Түзөтүлгөн 03.11.2025
Жарыяланган 12.12.2025

Аннотация

Ак илбирс – жоголуу коркунучунда турган жана Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине киргизилген сейрек кездешүүчү жана аялуу жаныбар болуп саналат. Ал Тянь-Шандын жетүүгө кыйын бийик тоолуу райондорунда жашайт, ал жерде экологиялык тең салмактуулук анын азык тизмегин түзгөн фаунанын абалына түздөн-түз көз каранды. Акыркы жылдары жапайы жана үй жаныбарлары арасында оорулардын көбөйүшү байкалууда, бул ак илбирстин популяциясынын абалына жана жалпысынан экосистеманын туруктуулугуна таасирин тийгизиши мүмкүн. Бул иштин максаты ак илбирстин азык тизмегине кирген сүт эмүүчүлөрдүн мите ооруларын изилдөө, алардын биологиялык өзгөчөлүктөрүн, булгануу булактарын жана тоолуу райондордогу эпизоотиялык кырдаалга таасирин аныктоо болуп саналат. Изилдөөнүн жүрүшүндө талаалык байкоолордун, гельминтологиялык аутопсиялардын, биоматериалдын микроскопиялык анализинин, ветеринардык изилдөөлөрдүн маалыматтарынын салыштырма морфологиялык жана сыпаттама анализинин методдору пайдаланылды. Натыйжада, аныкталган мите ооруларынын ичинен эң чоң эпидемиологиялык мааниси жапайы жана үй жаныбарлары үчүн олуттуу коркунуч туудурган альвеококкоз жана мюллериоз экендиги аныкталды. Альвеококкоздун козгогучу боорго таасир этүүчү жана инфильтративдик өсүүгө жана метастазга жөндөмдүү бир нече кистикалык мите түйүндөрүнүн пайда болушуна алып келүүчү лентанын личинка стадиясы болуп саналат. Бул митенин акыркы кожоюндары жырткычтар (иттер, мышыктар, карышкырлар, түлкүлөр, манулалар ж.б.), ал эми ортодогу майда жапайы кемирүүчүлөр. Ошондой эле патоген эчкилерде, койлордо жана жапайы кепшөөчүлөрдө өпкөнүн жабыркашын шарттайт, бул продуктивдүү альвеолиттин көп очоктору жана жаныбарлардын жалпы каршылыгынын төмөндөшү менен көрүнөт. Патогендердин биологиялык жана экологиялык өзгөчөлүктөрүн комплекстүү талдоо жаратылыш шарттарында алардын айлануу жолдорун жана адам үчүн мүмкүн болуучу тобокелдиктерди баалоого мүмкүндүк берет. Изилдөөнүн практикалык мааниси сейрек кездешүүчү жырткычтарды коргоого жана Кыргызстандын бийик тоолуу экосистемаларынын эпизоотиялык бейпилдигин турукташтырууга багытталган алдын алуу жана диагностикалык иш-чаралардын системасын иштеп чыгууда алынган маалыматтарды пайдалануу мүмкүндүгүндө турат

Негизги сөздөр

сибирь текеси; аркарлар; эликтер; альвеококкоз; мюллериоз; цистицеркоз
Цитаталоо
Arbaev, K., Asykulov, T., Azhybekov, B., Amirakulov, M., & Chodonova, N. (2025). Animal and bird diseases – the food chain of the snow leopard in the highlands of the Tian Shan. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 23(4), 10-23. https://doi.org/10.63621/bknau./4.2025.10

Колдонулган булактар

  1. Ale, S.B. (2007). Ecology of the snow leopard and the Himalayan tahr in Sagarmatha (Mt. Everest) National Park, Nepal. Chicago: University of Illinois at Chicago.
  2. Ashokumar, S. (2023). The threat of poaching on biodiversity and the environment. Indian Journal of Law and Legal Research, 5(2).
  3. Bar, H. (2021). COVID-19 lockdown: Animal life, ecosystem and atmospheric environment. Environment, Development and Sustainability, 23, 8161-8178. doi: 10.1007/s10668-020-01002-7.
  4. Bashari, M., Sills, E., Peterson, M.N., & Cubbage, F. (2018). Hunting in Afghanistan: Variation in motivations across species. Oryx, 52(3), 526-536. doi: 10.1017/S0030605316001174.
  5. Bobdey, A., Tewari, U., Srivastava, A., & Ramteke, P. (2023). Wildlife ecology: Management and conservation. Bhopal: AGPH Books.
  6. Chrétien, E., et al. (2023). Few studies of wild animal performance account for parasite infections: A systematic review. Journal of Animal Ecology, 92, 794-806. doi: 10.1111/1365-2656.13864.
  7. Eckert, J., Gemmell, M.A., Meslin, F., & Pawłowski, Z.S. (Eds.). (2001). WHO/OIE Manual on echinococcosis in humans and animals. Geneva: World Health Organization.
  8. Esson, C., et al. (2019). Health and zoonotic infections of snow leopards Panthera unica in the South Gobi desert of Mongolia. Infection Ecology & Epidemiology, 9(1), article number 1604063. doi: 10.1080/20008686.2019.1604063.
  9. Guidelines for Wildlife Research issued by the Wildlife Research Center of Kyoto University. (2022). Retrieved from https://www.wrc.kyoto-u.ac.jp/en/guidelines/wild.html.
  10. Habib, B., Gopi, G.V., Noor, A., & Mir, Z.R. (2014). Ecology of leopard Panthera pardus in relation to prey abundance and land use pattern in Kashmir Valley. New Delhi: Department of Science and Technology, Government of India.
  11. Huynh, T., McKean, E.L., & Hawdon, J.M. (2022). Mini-Baermann funnel, a simple device for cleaning nematode infective larvae. The Journal of Parasitology, 108(4), 403-407. doi: 10.1645/22-47.
  12. Janecka, J.E., et al. (2020). Noninvasive genetics and genomics shed light on the status, phylogeography, and evolution of the elusive snow leopard. In J. Ortega & J.E. Maldonado (Eds.), Conservation genetics in mammals: Integrative research using novel approaches (pp. 83-120). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-030-33334-8_5.
  13. Justa, P., & Lyngdoh, S. (2023). Understanding carnivore interactions in a cold arid trans‐Himalayan landscape: What drives co‐existence patterns within predator guild along varying resource gradients? Ecology and Evolution, 13(5), article number e10040. doi: 10.1002/ece3.10040.
  14. Khatiwada, J.R., Chalise, M.K., & Kyes, R.C. (2007). Survey of snow leopard (Uncia uncia) and blue sheep (Pseudois nayaur) populations in the Kangchenjunga Conservation Area (KCA), Nepal. Seattle: International Snow Leopard Trust.
  15. Luo, M., Xu, L., Qian, Z., & Sun, X. (2021). Infection-associated thymic atrophy. Frontiers in Immunology, 12, article number 652538. doi: 10.3389/fimmu.2021.652538.
  16. Lypska, A., Semenko, O., Boyko, O., Ishiniwa, H., & Galat, G. (2023). The role of mouse-like rodents in the Chornobyl Exclusion Zone in the spread of blood-borne diseases. Ukrainian Journal of Veterinary Sciences, 14(3), 100-113. doi: 10.31548/veterinary3.2023.100.
  17. Osborne, M.P., & Laird, J. (2022). Snow leopards and other wild cats (Vol. 44). New York: Random House Books for Young Readers.
  18. Ostrowski, S., & Gilbert, M. (2024). Diseases of wild snow leopards and their wild ungulate prey. In D. Mallon & T. Mccarthy (Eds.), Snow leopards (2nd ed., pp. 95-111). Oxford: Academic Press. doi: 10.1016/B978-0-323-85775-8.00050-9.
  19. Pramod, R.K., Nair, A.V., Tambare, P.K., Chauhan, K., Kumar, T.V., Rajan, R.A., Mani, B.M., Asaf, M., & Pandey, A.K. (2021). Reverse zoonosis of coronavirus disease-19: Present status and the control by one health approach. Veterinary World, 14(10), 2817-2826. doi: 10.14202/vetworld.2021.2817-2826.
  20. Schaller, G.B. (2012). The snow leopard. In Tibet wild: A naturalist’s journeys on the roof of the world (pp. 325-356). Washington, DC: Island Press/Center for Resource Economics. doi: 10.5822/978-1-61091-232-7_15.
  21. Shao, X., Lu, Q., Xiong, M., Bu, H., Shi, X., Wang, D., Zhao, J., Li, S., & Yao, M. (2021). Prey partitioning and livestock consumption in the world’s richest large carnivore assemblage. Current Biology, 31(22), 4887-4897.
  22. Shao, X., Song, D., Huang, Q., Li, S., & Yao, M. (2019). Fast surveys and molecular diet analysis of carnivores based on fecal DNA and metabarcoding. Biodiversity Science, 27(5), 543-556. doi: 10.17520/biods.2018214.
  23. Tetzloff, J., & Schwartz, K.R. (2024). Role of zoos in snow leopard conservation: The Species Survival Plan® in North America. In D. Mallon & T. Mccarthy (Eds.), Snow leopards (2nd ed., pp. 333-346). Oxford: Academic Press. doi: 10.1016/B978-0-323-85775-8.00020-0.
  24. The Nature and Biodiversity Conservation Union (NABU). (n.d.). Retrieved from https://en.nabu.de/index.html.
  25. Ullah, Z., Ullah, I., Ullah, I., Mahmood, S., & Iqbal, Z. (2020). Poaching of Asiatic black bear: Evidence from Siran and Kaghan valleys, Pakistan. Global Ecology and Conservation, 24, article number e01351. doi: 10.1016/j.gecco.2020.e01351.
  26. Vishnu, O., Pandiyan, J., Balan, A., Jose, C.P., & Roshnath, R. (2024). Domestic dogs and vultures feed on the same carcasses in Wayanad Wildlife Sanctuary, Kerala, India. Biotropica, 56(6), article number e13377. doi: 10.1111/btp.13377.
  27. Weiskopf, S.R., Kachel, S.M., & McCarthy, K.P. (2016). What are snow leopards really eating? Identifying bias in food‐habit studies. Wildlife Society Bulletin, 40(2), 233-240. doi: 10.1002/wsb.640.