KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Кыргызстанда буудай селекциясынын жыйынтыктары жана келечеги

О Олег Пахомеев В Василя Ибрагимова
Кабыл алынган убакыт 12.11.2024
Түзөтүлгөн 01.02.2025
Жарыяланган 12.03.2025

Аннотация

Буудай Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда маанилүү роль ойнойт. Ар жыл сайын болжол менен 250 миң гектар жер буудай эгүүгө пайдаланылат, ал эми айрым жылдары (мисалы, 1996-жылы) бул көрсөткүч 535 миң гектарга чейин жеткен. Буудай республиканын шарттуу сугат жана кайракы жерлеринде өстүрүлүп, нан азыктарын өндүрүү үчүн колдонулат. Селекциялык иштин баштапкы этабында баштапкы материалды түзүү жана колдонуу анын натыйжалуулугун жогорулатуучу маанилүү фактор болуп саналат. Изилдөөнүн максаты – 1935-2024-жылдар аралыгында Кыргызстанда жогорку түшүмдүү жана жергиликтүү шарттарга ылайыкташкан буудай сортторун иштеп чыгуу боюнча селекциялык программалардын натыйжалуулугун баалоо жана Кыргыз дыйканчылык илимий-изилдөө институтунун шартында аларды өркүндөтүү мүмкүнчүлүктөрүн аныктоо болгон. Селекцияда баштапкы материал катары маданий жана жапайы өсүмдүктөрдүн формалары колдонулат. Буудай селекциясында баштапкы материалды алуу үчүн негизги ыкмалар катары жаратылыш жана гибриддик популяциялар, ошондой эле жасалма мутациялар жана полиплоиддик формалар пайдаланылат. Буудай селекциясы жана баштапкы үрөнчүлүк бөлүмүндө тукум ичиндеги жана алыскы гибриддештирүү ыкмаларын колдонуу оригиналдуу баштапкы материалды алууга мүмкүндүк берип, андан индивидуалдуу тандоо жолу менен Кыргыз Республикасында колдонууга уруксат берилген сорттор чыгарылган: Лютесценс 46, Адыр, Эритроспермум 13. Глобалдык климаттын өзгөрүшү шартында жергиликтүү топурак-климаттык шарттарга ылайыкташкан сортторду иштеп чыгуу актуалдуу маселе бойдон калууда. Индивидуалдуу селекция жогору адаптацияланган формаларды аныктоого өбөлгө түзөт, ал эми кышкы буудайдын адаптивдүүлүк потенциалын жогорулатуу генетикалык рекомбиногенез аркылуу жүзөгө ашырылат. Тармактын туруктуу өнүгүүсүнүн маанилүү фактору болуп баштапкы үрөнчүлүк калууда. Кыргызстандагы буудай селекциясынын “жашыл” эволюциясы жогорку түшүмдүүлүккө жана баалуу чарбачылык белгилерге ээ болгон кышкы жана жазгы буудай сортторун киргизүү менен байланыштуу. Изилдөө өзгөрүп жаткан климат шарттарында айыл чарба өндүрүшүнүн туруктуулугун камсыз кылуу үчүн селекциялык программаларды мындан ары өркүндөтүүнүн зарылдыгын көрсөттү

Негизги сөздөр

азык-түлүк; коопсуздук; сугат; баштапкы материал; “жашыл” эволюция; сорт; баштапкы үрөнчүлүк
Цитаталоо
Pakhomeev, O., & Ibragimova, V. (2025). Results and prospects of wheat breeding in Kyrgyzstan. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 23(1), 79-90. https://doi.org/10.63621/bknau./1.2025.79

Колдонулган булактар

  1. Afanasyeva, O., Golosna, L., Lisova, G., Kryvenko, A., & Solomonov, R. (2023). Use of effective sources of winter wheat resistance in breeding for immunity. Ukrainian Black Sea Region Agrarian Science, 27(4), 52-59. doi: 10.56407/bs.agrarian/4.2023.52.
  2. Azzi, G. (1922). The wheat climate in Italy. In New annals of the Ministry of Agriculture (pp. 453-624). Roma: Industria Tipografica Romana.
  3. Bespalova, L.A. (2001). Implementation of the model of a semi-dwarf variety of academician P.P. Lukyanenko and its further development. In Collection of materials of the scientific and practical conference “Green Revolution of P.P. Lukyanenko” (pp. 60-71). Krasnodar: Sovetskaya Kuban.
  4. Bespalova, L.A., Ablova, I.B., & Kudryashov, I.N. (2019). Principles of precision chemical protection against diseases of winter wheat varieties. In Collection of articles of the All-Russian scientific conference “The Legacy of Academician N.V. Tsitsin. Current state and development prospects” (pp. 20-22). Moscow: GBS RAS.
  5. Borzdyko, P., & Simonov, N. (1935). Main issues of dryland farming in Central Asia. Tashkent: State Publishing House of the SSR.
  6. Dorofeev, V.F., Udachin, R.A., Semenova, L.V., Novikova, M.V., Gradchaninova, O.D., Shitova, I.P., Merezhko, A.F., & Filatenko, A.A. (1987). Wheat of the world. Leningrad: Agropromizdat.
  7. FAO. (2016). Save and grow in practice: Maize, rice, wheat. A practical guide to sustainable cereal production. Rome: Food and Agriculture Organization of The United Nations.
  8. FAO. (2018). Organic agriculture development in Central Asia. Proceedings of the International conference held on August 22-24, 2017 in Tashkent and Samarkand, Uzbekistan. Tashkent: Food and Agriculture Organization of The United Nations.
  9. Golikov, K.A. (2020). Moscow State University Botanical Garden at the conference in the Main Botanical Garden of the Russian Academy of Sciences “The legacy of academician N.V. Tsitsin. Current state and development prospects”. Historical and Biological Research, 12(1), 154-159. doi: 10.24411/2076-8176-2020-11009.
  10. Grabovets, A.I., & Fomenko, M.A. (2015). New technologies for breeding wheat for environmental sustainability and crop quality. In Proceedings of the II International congress “Global climate change and biodiversity” (pp. 48-53). Almaty: Aleiron.
  11. Korkhova, M., Smirnova, I., Panfilova, A., & Mykolaichuk, V. (2023). Influence of varietal characteristics of winter wheat and weather conditions on lodging resistance and productivity. Scientific Horizons, 26(12), 42-53. doi: 10.48077/scihor12.2023.42.
  12. Koyshybaev, M. (2018). Wheat diseases. Ankara: Food and Agriculture Organization of The United Nations.
  13. Krishnappa, G., et al. (2021). Integrated genomic selection for rapid improvement of crops. Genomics, 113(3), 1070-1086. doi: 10.1016/j.ygeno.2021.02.007.
  14. Lyubavina, R.F. (1984). Winter wheat Frunzenskaya 60 (Lutescens 126). In Collection Genetic aspects of breeding in Kyrgyzstan (pp. 16-24). Frunze: Ilim.
  15. Mamytov, A.M., Roychenko, G.I., Bazhenov, N.K., Makarenko, V.A., & Ashirakhmanov, Sh.A. (1966). Soils of Kyrgyzstan. Frunze: Kyrgyzstan, 145-167.
  16. Ministry of Agriculture of The Kyrgyz Republic. (2023). State register of plant varieties and hybrids approved for use in the territory of the Kyrgyz Republic. Retrieved from https://sady.kg/gosudarstvennyj-reestr-sortov-igibridov-rastenij-dopushhennyh-k-ispolzovaniju-na-territorii-kyrgyzskoj-respubliki/.
  17. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (n.d.). Retrieved from https://stat.gov.kg/en/.
  18. Pakhomeev, O.V., Usubaliev, B.K., Ibragimova, V.S., & Adylbaev, N.B. (2023). Source material in wheat breeding for soil and climatic conditions of the regions of the Kyrgyz Republic. News of the National Academy of Sciences of the Kyrgyz Republic, 6, 90-95.
  19. Pingali, P.L. (2024). Green revolution: Impacts, limits, and the path ahead. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 109(31), 12302-12308. doi: 10.1073/pnas.0912953109.
  20. Prokhorov, A.M. (Ed.). (1979). USSR. Encyclopaedic reference. Moscow: Soviet Encyclopaedia.
  21. Rabinovich, S.V. (1972). Modern varieties of wheat and their pedigrees. Kyiv: Urozhaj.
  22. Tovstik, M.G. (1969). Wheat breeding in Kyrgyzstan. Frunze: Tr. KirNIIZ.
  23. Tovstik, M.G., Lyubavina, R.F., & Efimenko, S.M. (1983). New varieties of wheat in Kyrgyzstan. Frunze: Tr. KirNIIZ.
  24. Udachin, R.A., & Shakhmedov, I.Sh. (1984). Wheat in Central Asia. Tashkent: Alexander Doweld.
  25. Urazaliev, R.A., & Yesimbekova, M.A. (2016). Stages of development of winter wheat breeding in Kazakhstan. In Agriculture and breeding of agricultural plants at the present stage: Collection of reports of the international scientific and practical conference dedicated to the 60th anniversary of the Scientific and Practical Center of Grain Farming named after A.I. Barayev (Vol. II., pp. 61-67). Shortandy.
  26. Vavilov, N.I. (1962). Selected works. Moscow: USSR Academy of Sciences.
  27. Yesimbekova, M.A., et al. (2015). Genetic resources of agricultural crops – monitoring of genetic diversity in adaptability to biotic and abiotic stresses of natural and climatic conditions of the Republic of Kazakhstan. In Proceedings of the II International congress “Global climate change and biodiversity” (pp. 53-61). Almaty: Aleiron.