KG0 – FAO AGRIS data provider 2026
ISSN 1694-6286
e-ISSN 1694-9250
Макала жөнөтүү
Кыргыз
Кыргыз улуттук агрардык университетинин жарчысы

Макаланы издөө

Айыл чарба сууну пайдалануу шарттарындагы агымдын стационардык эмес режиминде иштеген сугат системалары үчүн суу эсептөөчү конструкцияларды изилдөө жана өркүндөтүү

ИИндира Базарбаева*ББакыт АскаралиевББаратали КошматовККанат Омурзаков

bazarbaeva.indira@mail.ru

Кабыл алынган убакыт 09.04.2026
Түзөтүлгөн 01.08.2026
Жарыяланган 04.09.2026

Аннотация

Макалада өзгөрмө подпордук режимдерде жана интенсивдүү ылай басуу шарттарында иштеген ирригациялык системалардын суу өлчөөчү курулмаларында суу эсебинин тактыгын жогорулатуу маселеси каралат. Изилдөөнүн актуалдуулугу туруксуз гидравликалык шарттарда жана түпкү чөкмөлөрдүн топтолушу учурунда суунун чыгымын ишенимдүү эсепке алууну камсыз кылуу зарылдыгы менен негизделет, анткени бул факторлор курулмалардын ишенимдүүлүгүнө жана суу ресурстарын бөлүштүрүүнүн натыйжалуулугуна олуттуу таасир этет. Суу эсебинин тактыгы айыл чарбасы үчүн өзгөчө мааниге ээ, себеби ал сугаруу режимдеринин сакталышына, сууну сарамжалдуу пайдаланууга жана агрардык секторду туруктуу суу менен камсыздоого түздөн-түз таасир этет. Өлчөөлөрдүн жетишсиз тактыгы суунун ашыкча сарпталышына, сугаруу графиктеринин бузулушуна жана түшүмдүүлүктүн төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн. Изилдөөнүн максаты өлчөөлөрдүн туруктуулугун камсыз кылган жана чөкмөлөрдүн таасирин азайткан өркүндөтүлгөн диафрагма конструкциясын иштеп чыгуу жана анын гидравликалык негиздемесин берүү болгон. Изилдөөдө гидравликалык эсептөө, конструкцияларды салыштырмалуу талдоо жана курулманын ар кандай агым режимдеринде жана подпор деңгээлдеринде иштөөсүн моделдөө ыкмалары колдонулган. Тешиктин геометриясынын, түпкү өтмөктүн жайгашуусунун жана диафрагманын конфигурациясынын агым түзүмүнө жана чөкмөлөрдүн топтолуу процесстерине тийгизген таасири бааланган. Изилдөөнүн жыйынтыктары суу эсебинин тактыгын жогорулатуу үчүн диафрагмалардын эки түрүн колдонуу максатка ылайыктуу экенин көрсөттү: жөнгө салынуучу түпкү тешиги бар жалпак калкан жана туруктуу тешиги бар конструкция. Жөнгө салынуучу тешик ылай басууну азайтып, өтмөктүн жабылып калышын алдын алып, суу чыгымынын мүнөздөмөлөрүнүн туруктуулугун камсыздай турганы аныкталды. Туруктуу тешиги бар конструкция эксплуатациянын туруктуу шарттарында натыйжалуу болуп саналат. Эсептик маалыматтар өлчөө каталарынын азайышын, чыгым коэффициентинин туруктуулугунун жогорулашын жана курулманын узак мөөнөттүү ишенимдүүлүгүнүн өсүшүн тастыктады. Иштин практикалык мааниси суу өлчөө түйүндөрүн конструкцияны татаалдаштырбастан ар кандай шарттарга ылайыкташтыруу мүмкүнчүлүгүндө турат. Сунушталган чечимдер сууну пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга жана ирригациялык системаларда суу бөлүштүрүүнү башкарууну жакшыртууга көмөктөшөт

Негизги сөздөр

суу өлчөөчү курулма; жөнгө салынуучу диафрагма; түпкү тешик; чөкмөлөр; суу эсебинин тактыгы; Чүй өрөөнү
Цитаталоо
Bazarbayeva, I., Askaraliev, B., Koshmatov, B., & Omurzakov, K. (2026). Research and improvement of water metering structures for irrigation systems with non-steady flow conditions in agricultural water use. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 24(3), 48-60. https://doi.org/10.63621/bknau./3.2026.48

Колдонулган булактар

  1. Aliev, R.M., & Djalilov, A. (2024). Modernization of water flow measurement in open irrigation systems using the slope-area method. Chemical Technology, Control and Management, 2024(2), article number 6. doi: 10.59048/2181-1105.1566.
  2. Baev, O.A. (2023). Justification of hydraulic calculation methods for irrigation canals. Land Reclamation and Hydraulic Engineering, 13(3), 274-295. doi: 10.31774/2712-9357-2023-13-3-274-295.
  3. Batykova, A.Z., Bazarbaeva, I.D., Denisov, V.V., Zhusupova, A.K., & Rasheva, A.T. (2023). Organization of land and water resources use in the water user’s association system. Land Management, Cadastre and Land Monitoring, 2. doi: 10.33920/sel-04-2302-04.
  4. Batykova, A.Z., Denisov, V.V., Zhusupova, A.K., Rasheva, A.T., & Bazarbaeva, I.D. (2024). Soil-reclamation condition of irrigated agricultural lands in Kyrgyzstan and ways of their improvement. Moscow: Agricultural Research Press.
  5. Beishekeev, K.K. (2010). Exploratory studies of a water measuring structure for channels with super-critical currents. Herald of KRSU, 10(10), 99-102.
  6. Churaev, A.A., & Yuchenko, L.V. (2022). Water supply, sewage, construction systems for water resources protection. Ecology and Water Management, 4(4), 69-83. doi: 10.31774/2658-7890-2022-4-4-69-83.
  7. FAO. (2022). Innovative micro earth reservoirs featuring geotextile and geomembrane liners with drip irrigation discharge systems to improve water management in Kyrgyzstan. Retrieved from https://www.fao.org/family-farming/detail/ru/c/1743267.
  8. Ishanov, J.X. (2025). Hydraulic calculation of water flow in main, distribution, and irrigation pipelines in drip irrigation systems. Economy and Society, 2, 69-83.
  9. Kurumshiev, B.B., Batyrbekov, U.B., Nurudinov, U.K., & Matviets, V.V. (2021). Analysis of the water supply scheme in the irrigation systems of Kyrgyzstan. Herald of KRSU, 21(8), 81-84. doi: 10.36979/1694-500X-2021-21-8-81-84.
  10. Li, N., Jin, J., Ma, Y., Li, X., & Wang, Z. (2026). Factors affecting sediment deposition thickness in irrigation channels and the impact of deposition on stage-discharge measurement. Applied Sciences, 16(1), article number 121. doi: 10.3390/app16010121.
  11. Liang, W., Qin, Z., Wang, Z., Zhang, J., Liu, N., Li, M., & Zhang, H. (2026). Structural design and performance study of a novel strain-type open channel flow measuring device. Measurement, 265, article number 120378. doi: 10.1016/j.measurement.2026.120378.
  12. Mambetov, E.M., Satarkulov, S.S., & Sadybakova, D.K. (2022). Trough channels and structures on them. Bishkek: Kalem Publishing.
  13. Nicosia, A., Di Stefano, C., Palmeri, V., Serio, M.A., & Ferro, V. (2023). Flow discharge measurement by a linear width contraction device. Irrigation Science, 41, 761-768. doi: 10.1007/s00271-023-00873-8.
  14. Sabitov, A., & Uraiimov, I. (2023). Water flow metering in open channels and pipelines. Eurasian Journal of Academic Research, 3(6), 82-85.
  15. Sultanbekova, P.S., Duanbekova, A.E., Zhakupova, Z., Nurmasheva, G.R., Urazbekova, M.E., & Ryskulbekova, L.M. (2025). Ecological and reclamation assessment of collector and drainage waters for rational use in irrigation systems. Investigations, Results – Research, Results, 4(108), 428-438. doi: 10.37884/4-2025/44.
  16. Sun, Y., Deng, Z., Lv, M., Jia, X., Zhang, W., & Wang, Y. (2024). A study on the flow measurement performance of the plate flow meter and its effect on channel flow velocity distribution. Water, 16(23), article number 3537. doi: 10.3390/w16233537.
  17. Ubaydullaev, M., Kenzheeva, M., Osmonov, Z., & Toktosunova, A. (2024). Condition of water resources and its economic impact on irrigation of agricultural lands of Kyrgyzstan. Journal of Osh State University, 1(4), 52-57. doi: 10.52754/16948734_2024_1(4)_8.
  18. Vatankhah, A.R., & Ghaderinia, H. (2018). Semi-circular flap gate as a flow metering structure in circular channels. Flow Measurement and Instrumentation, 64, 64-70. doi: 10.1016/j.flowmeasinst.2018.10.001.
  19. Wenzheng, Z., Xiaomeng, J., & Yingying, W. (2024). Experimental investigation of hydraulic characteristics for open channel gates. Water, 16(24), article number 3717. doi: 10.3390/w16243717.